Kültür

    KARAÇAY - TÜRK DÜĞÜNÜNDEN BİR MOTİF : ALGIŞ

    Kuman-Kıpçak Türklerinin bir dalı olan Karaçay Türkleri folklor; örf, adet ve  an''aneleri ile dikkat çekici bir boydur. Bugün bile Ortaasya menşeli kelimelerle kurulan cümleler ile konuşmaları ilgi çekicidir. Rasonyi, Arat ve diğer dil-kültür, tarih ilim adamlarınca Karaçay lehçesi Kıpçak karakterinde olan diller grubunda tasnif edilmektedir (1). Bu lehçenin gramer hususiyetleri de Saadet ÇAĞATAY tarafından izah edilmiştir (2). Buna rağmen Karaçay Türkçesi hakkında maalesef bugün fazla araştırma yapıldığı söylenemez. Burada "Karaçay-Malkar Türklerinde Hayvancılık ve Bununla ilgili Gelenekler" adlı eseri neşreden Ramazan KARÇA ve H. Zübeyr KOŞAY''ı konumuzla ilgili bu hizmetlerinden ötürü saygı ile anmak isterim.

    KARAÇAY - TÜRK DÜĞÜNÜNDEN BİR MOTİF : ALGIŞ

    Hasan Ülker

    Kuman-Kıpçak Türklerinin bir dalı olan Karaçay Türkleri folklor; örf, adet ve  an''aneleri ile dikkat çekici bir boydur. Bugün bile Ortaasya menşeli kelimelerle kurulan cümleler ile konuşmaları ilgi çekicidir. Rasonyi, Arat ve diğer dil-kültür, tarih ilim adamlarınca Karaçay lehçesi Kıpçak karakterinde olan diller grubunda tasnif edilmektedir (1). Bu lehçenin gramer hususiyetleri de Saadet ÇAĞATAY tarafından izah edilmiştir (2). Buna rağmen Karaçay Türkçesi hakkında maalesef bugün fazla araştırma yapıldığı söylenemez. Burada "Karaçay-Malkar Türklerinde Hayvancılık ve Bununla ilgili Gelenekler" adlı eseri neşreden Ramazan KARÇA ve H. Zübeyr KOŞAY''ı konumuzla ilgili bu hizmetlerinden ötürü saygı ile anmak isterim (3).

    Prof. Dr. Bahaeddin ÖGEL, Karaçay Türkçesinden aldığı bir kelimeyi (=bişlak) bakınız nasıl değerlendiriyor: "Bışlak sözü öyle anlaşılıyor ki peynir anlayışını karşılayan en eski TÜRKÇE söz idi. Bu Türkçe söz, Arapça gerçek karşılığı verilmiş olarak, ilk defa İbnü-Mühenna Lügatında görülür (...). Afyon Emirdağındaki Karaçay aşiretinden derlenmiş olan bu bışlak sözü, Türk kültür tarihi bakımından önemli bir belgedir (4)."

    Biz de, "bışlak" gibi daha çok kelimenin metin neşri yoluyla kültür tarihçilerimizin hizmetine sunulabileceği inancıyla, derleyebildiğimiz üç algışı yayınlıyoruz. Bu yazımızda Karaçay Türklerinin düğünlerinde söyledikleri "ALGIŞ"ı, Türkiye Türkçesi ile karşılaştırmalı olarak sunacağız. Görüleceği gibi, kelimelerin çoğu, cümlenin gidişine göre anlaşılacaktır. Biz metinleri elimizden geldiğince kelime kelime vermeye çalıştık, yine de bir sözlük kısmı koymayı uygun gördük.

    Algış (Dua) : Gelin damat evine geldiğinde yapılır. Algış yapılacağında, düğün evinden bir tas hoşaf veya su (tatlandırılmış) alınır ve algış yapacak kişi, elinde Algış Ayak (dua tası), algışa başlar. Algış bittiğınde gelin eve girer. Orada bulunanlar da (daha ziyade gençler), AMiN diyerek bu tastan içerler. Algışlardaki dilekler, Karaçay Türk toplumunun yapısına ait içtimaî yardımlaşma müessesesini yansıtır niteliktedir. Yeni kurulan aile için olduğu kadar, bütün toplum içinde iyi dilekler vardır. Algışa bütün olarak baktığımızda aklımıza Dede Korkut''un "soylama"ları gelmektedir.

    Elimizde üç çeşit algış olup, bunlardan ikisi Konya/Sarayönü kazasına bağlı BAŞHÜYÜK Kasabasında tarafımızdan derlenmiştir. Diğeri ise Tokat/Artova kazasına bağlı ARPACI-KARAÇAY köyünden Zekeriya ATLI tarafından gönderilmiştir. Sayın Atlı''nın gönderdiği metnin kısalığı ve kopukluğu dikkatimizi çekti. Yaptığımız araştırmada, eskiden beri süregelen bu adetin Arpacı ve Tokat''a bağlı Çilehane - Karaçay Köylerinde artık uygulanmadığını öğrendik. Başhüyük Kasabasında ise bu adet halen sürmektedir.

    Metinleri, üzerlerinde herhangi bir düzeltme yapmaksızın derlediğimiz şekliyle sunuyoruz. Türkiye Türkçesine çevirme esnasındaki hatalarımızın mazur görüleceğini ümid ediyoruz.

    ALGIŞ AYAK (Karaçay-Malkar Türkçesiyle)

    Allah hayırlı uğurlu etsin
    Bek bitsinle sabanla
    Aşamasın gabanla
    Caşamasınla amanla
    Butun burub oltursun
    Olturgan cerinde urçuk  toltursun
    Kaynanasın, kaynatasın aytganın etmese
    Cılay burula oltursun.
    At berse çabuuçusun bersin
    İt berse kabuuçusun bersin
    Koy berse cünlüsün bersin
    Eçgi berse sütlüsün bersin
    Baltanı balağa urub
    Andan da tarıga urub
    Andanda nença bürtük cabışsa
    Allah ança igilik bersin
    Köb igiliğigizge cümle Müslüman bılay kelsin
    Darısı da gençleni basma bolsun.

    DUA TASI (Türkiye Türkçesi)

    Allah hayırlı uğurlu etsin
    Çok büyüsün ekinler
    Yemesin  böcekler
    Yaşamasınlar kötüler
    Dizin büküp otursun
    Oturduğu yerde kirman eğirsin (doldursun)
    Kaynanası ve kaynatasının
    dediğini yapmazsa
    Ağlaya sızlaya otursun.
    At verse koşucusunu versin
    Köpek verse ısıranını versin
    Koyun verse yünlüsünü versin
    Keçi verse sütlüsünü versin
    Baltayı bala vurup
    Ondan sonra darıya vurup
    Ondan da ne kadar tane yapışsa
    Allah o kadar iyilik versin
    Çok iyiliğinize cümle müslüman böyle gelsin
    Darısı da gençlerin başına olsun.

    (Kaynak Kişinin, Adı: Hamza AYDIN, Yaşı: 54, Derleme tarihi: 03.03.1982, D.Yeri: Tokat/Artova Arpacı Karaçay Köyü).

    ALGIŞ AYAK (Karaçay-Malkar Türkçesiyle)

    Voy tohtagan tohtasın, tohtamagan da bek süygenin cabsın
    Algış, ayak, bal ayak kolubuzga alayık tilibiz bla calayık
    Allahdan kelgen kıyıllıkladan barıbız da kengde kalayık
    Voy bu kelin bu üyge sıylı kelsin, süyülüb kelsin, eter işin bile kelsin
    Voy bu kelin bu üyge nek boldu degenni
    Tavga barıga eşeği bolmasın
    Bolsa da sırtı cavur bolsun
    Balaları va kalmay barıda gavur bolsun
    Bek bitsinle sabanla, aşamasın kabanla
    Sabanlanı başına karış cetmesin, tübünden bogene ötmesin
    Voy, bu kelin tabsın eğizleni
    Caşı ceksin ögüzleni, kızı ursun küyüzleni
    Voy, bu kelin bu üyge igi bolsa, butlay urçuk toltursun
    İgi ua bolmasa cılay burula oltursun
    Ulludu bu ayaknı hurmeti
    Munu hazırlagannı ua eki dünyada carık bolsun beti
    Voy, men algış etalmayma
    Ullu Allah algış etsin, sıylı paygambar amin desin
    Allah barıbıznı da kesiğiz süygença etsin.

    DUA TASI (Türkiye Türkçesi)

    Heyy, duran dursun, durmayan da en sevdiğini kapatsin (mezara koysun).
    Dua tası, bal tası, elimize alalım, dilimiz ile yalayalım
    Allah''dan gelecek acılardan hepimiz de uzakta kalalım
    Heyy, bu gelin bu eve güzel ahlakla gelsin, sevilip gelsin, yapacağı işi bilip gelsin.
    Heyy, bu gelin bu eve niye oldu diyenin
    Ddağa gitmeğe eşeği olmasın
    Olsa da sırtı yara olsun
    Çocukları da hiçbiri kalmadan hepsi de gavur olsun
    Çok büyüsün ekinler, yemesinler böcekler
    Akinlerin başağına karış yetişmesin, altından kuşlar geçmesin.
    Heyy, bu gelin doğursun ikizleri, oğlu taksın öküzleri, kızı dokusun halıları
    Heyy, bu gelin bu eve iyi otursa, butu kadar kirmanları eğirip doldursun
    İyi olmasa ağlaya sızlaya otursun
    Heyy, büyüktür bu tasın hürmeti
    Bunu hazırlayanın da iki dünyada aydınlık olsun yüzü
    Heyy ben dua edemiyorum, ulu Allah dilesin
    Ahlakı güzel peygamber amin desin
    Allah hepimizi de kendi sevdiğimiz (istediğimiz) gibi etsin.

    (Kaynak kişinin Adı: Yaşar TEZCAN, Yaşı: 40, Derleme tarihi: 25.12.1982, D.Yeri: Başhüyük Kasabası).

    ALGIŞ AYAK (Karaçay-Malkar Türkçesiyle)

    Kelgen kelin nasıblı bolsun
    İgilikni beri etsin
    Amanlıknı keri etsin
    Butun burub oltursun
    Butlay urçuk toltursun
    Işara kelsin, küle kelsin
    Eter işin bile kelsin
    Kelgen cerin  süe kelsin
    Kelgen kelin kutlu bolsun
    Köb cönesin, curtlu bolsun
    Bek cabışsın eri bla
    Et bolğança teri bla
    Eter işin terk toltursun
    Absınlaga ülgü toltursun
    Har kimda anı ariu körsün
    Al tabganı tayakçı bolsun
    Izı bla tarakçı bolsun
    Tayakçı tayak tutsun
    Tarakçı tarak tutsun
    Akılları tüz bolsun
    Ömürleri cüz bolsun
    İşge ürensin kolları
    Halk bla bolsun colları
    Eşikge çığıb camcı urgan
    Atga minib kamçı urgan
    Balaları bolsunla
    Amanladan keng kalsınla
    Aşgılıkga bek çapsınla
    Nasıbnı köb tabsınla
    Tabuuçu bolsun eğizleni
    Caşı çeksin öğüzleni
    Kızı ursun küyüzleni
    Allah bersin
    Öğüznü  tarthanın
    Atnı çaphanın
    İşgoknu atganın
    Koynu tüklüsün
    İynekni sütlüsün
    Kelgenleni colları mamukdan
    Caşaulan bolsun zaukdan
    Kuuançıbız har künde bılay bolsun
    Bu kuuançga kelgen nasıbdan tolsun
    Nasıb halkdan ketmesin
    Kıyıllık halkga cetmesin
    Kelgenleni colları mamur bolsun
    Caşau bolsun birlikte
    Bolayık birbirin süymeklikde
    Carısınla cürekle
    Tüz bolsunla niyetle
    Kabul bolsun aşgı tilekle
    Tüz niyet caşasın
    Zarnı küye asasın
    Kozlamagan tişi kalmasın
    Cazıbız cavumlu bolsun
    Künübüz künlü bolsun
    Kışıbız karlı bolsun
    Halkbız mallı bolsun
    Harzatıbız barlı bolsun
    Kabırıbız nurlu bolsun
    Kartlanbız akıl iş üretsinle
    Caşla kızla da anı etsinle
    Halal kıyın aşayık
    Birbiribizge boluşayık
    Allah süygenleden bolayık
    Bek bitsinle sabanla
    Aşamasın amanla
    Başlarına karış cetmesin
    Tüblerinden cilan ötmesin
    Etgen muratları tabsınla
    Birbirin caratsınla
    Suu bla mürzev birbirine caraşganı kibik
    Alay caraşsınla
    Ulludu bu ayakm hürmeti
    Carık bolsun munu etgenni beti
    Algışcıla algış etsinle
    Aminçile amin desinle
    Amin değen tilegin tabsın
    Amin demegen tilin kabsın
    Men algış etalmayma
    Sıylı paygambar amin desin
    Ulu Allah kabul etsin
    Bu hoşap bargan cerge
    Avruu barmasın.

    DUA TASI (Türkiye Türkçesi)

    Gelen gelin nasibli olsun
    İyiliği beri etsin
    Kötülüğü geri etsin
    Dizin büküp otursun
    Butu kadar kirmanları doldursun
    Tebessüm ederek, gülerek gelsin
    Yapacağı işi bilerek gelsin
    Geldiği yeri severek gelsin
    Gelen gelin kutlu olsun
    Çok çoğalsın yurtlu olsun
    Kocası  ile beraber olsun
    Etin deriyle olduğu gibi
    Yapacağı işi tez bitirsin
    Eltilere elbise (çeyiz) doldursun
    Herkes onu güzel görsün
    İlk doğurduğu koyuncu olsun
    Koyunca sopa tutsun
    Sonraki dokumacı olsun
    Dokumacı tarak tutsun
    Akılları düz olsun
    Ömürleri yüz olsun
    İş öğrensin kolları
    Herkesle (halkla) beraber olsun yolları
    Kapıya çıkıp camcı (kepenek) silkeleyen
    Ata binip kamçı vuran çocukları olsun
    Kötülerden uzak kalsınlar
    İyiliğe çok koşsunlar
    Nasiblerini çok bulsunlar
    Doğursun ikizleri
    Oğlu bağlasın öküzleri
    Kızı dokusun halıları
    Allah versin
    Öküzün çekenini
    Atın iyi koşanını
    Silahın atanını
    Koyunun yünlüsünü
    İneğin sütlüsünü
    Gelenlerin yolları pamuktan
    Hayatları olsun sağlıkta
    Sevincimiz her gün böyle
    Bu sevince gelen nasibden dolsun
    Nasib halkdan gitmesin
    Kötülük halka gelmesin
    Gelenlerin yolları mamur olsun
    Hayat olsun birlikte
    Olalım birbirimizle sevgide
    Yansınlar yürekler
    Doğru olsun niyetler
    Kabul olsun iyi dilekler
    Düz niyet yaşasın
    Kıskançlığı güve yesin
    Doğurmayan dişi kalmasın
    Yazımız yağışlı olsun
    Günümüz güneşli olsun
    Kışımız karlı olsun
    Halkımız mallı olsun
    Herşeyimiz varlı olsun
    Kabirimiz nurlu olsun
    İhtiyarlarımız akıl-iş öğretsinler
    Oğlanlar-kızlar da onu yapsınlar
    Çalışıp (kazanıp) yaşayalım
    Zor kazansak da helal kazanıp yiyelim
    Birbirimizle sırt sırta verelim
    Allahın sevdiklerinden olalım
    Çok büyüsün ekinler
    Yemesin kötüler
    Başaklarına karış yetişmesin
    Altlarından yılan geçmesin
    Dilediklerine kavuşsunlar
    Birbirlerini beğensinler
    Su ile ekinin birbirlerine yakıştıkları gibi
    Öyle yakışsınlar
    Büyüktür bu sözlerin hürmeti
    Bunu yapanı her iki dünyada da
    Açık olsun yüzü
    Duacılar dua etsinler
    Aminciler amin desinler
    Amin diyen dileğini bulsun
    Amin demeyen dilini ısırsın
    Ben dua edemiyorum
    Ahlakı güzel Peygamber amin desin
    Ulu Allah kabul etsin
    Bu hoşafın gittiği yere
    Allah hastalık vermesin

    (Kaynak kişinin Adı: Hasan ASLAN, Derleme yeri: Başhüyük, Derleme tarihi: 10.4.1982, Yaş: 19).

    NOTLAR:

    * Erek Lisesî, öğretmeni, VAN
    1. Laszlo Rasonyı, Tarihte Türklük, T.K.A.E. yay. Ank. 1971, s. 15
    2. Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri örnekleri, DTCF yay. Ank. 1972, c. 2, s. 114
    3. Ramazasn Karca-Hamit Zübeyr Koşay, Karaçay Malkar Türklerinde  Hayvancılık ve Bununla İlgili Gelenekler, DTCF yay. Ank. 1954
    4 Baahaeddin Öget, Türk Kültür Tarihine Giriş, Kültür Bak. yay. Ank. 1975, s. 4, s. 30

    SÖZLÜK

    Absın: Elti
    Aşamasınla: Yemesinler
    Amanla: Kötüler
    Aytganım: Söylediğim
    Andanda: Ondan da
    Anıca: Onun gibi, onun kadar
    Ayak: Tas
    Alayık: Alalım
    Alay: Öyle
    Ariu: Güzel
    Avruu: Ağrı, hastalık
    Butun burub: Dizin büküp
    Bolayık: Olalım
    Berse: Verse
    Bürtük: Tane, tohum
    Bla: ile
    Barıbız: Hepimiz
    Bögene: Bıldırcın
    Beti: Yüzü
    Barlı: Varlı, varlıklı
    Bargan cerge: Gittiği yere
    Caşamasınla ı Yaşamasınlar
    Cılay burula; Ağlaya sızlaya
    Cünlü: Yünlü
    Calayık: Yalayalun
    Cetmesin: Yetişmesin
    Caşı: Oğlu
    Çeksin: Koşsun (atı arabaya koşsun)
    Carık: Aydınlık, temiz
    Cabışsın: Yapışsın, beraber olsun
    Camçı :Bir tür kepenek
    Cürekle : Yürekler
    Cauumlu: Yağışlı, yağmurlu, karlı
    Caraşsınla: Yakışsınlar
    çabuvçu: Koşucu, iyi koşan
    Degenni: Diyenin
    Etmese: Yapmasa
    Etalmayma: Yapamıyorum

    __________________________________________________________

    Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, Şubat, 1985, s.122-128.
    __________________________________________________________


    © 2006 2021 kamatur.org - Karaçay Malkar Türkiye.