Kültür

    Bir col men eski kagıtlarıma karay tura edim. Kerek bolurla degenlerimi bir canına salama, menden sora bılanı kişi da izlerik tüyüldü dep umut etgenlerimi da birge tiyişdireme. Ala meni esime köp zatlanı tüşüredile: birleri carsıvlu işleni, başhaları da kuvançlı sagatlarımı tüz busagatda bolgança közallıma keltirip koyadıla. Künleni birinde Edoklanı İbrahim kabırga konşubuz Gegiralanı Baldan bla uşak ete turganlay katlarına barama. Alayda men bıllay hapar eşiteme. İbrahim aythañña köre, Holamda, Bızıñıda, Çegemde caşagan adamla macüsülüknü din etip tuthan zamanlarında bıllay adetcürügendi: adam ölse, koy, tuvar soyup, etin ellilege aşathandıla.


     

    Kabardey ve Balkar halkları asırlardan beri süregelen, halk bilimi, dünya görüşleri, gündelik hayatları ile ilgili tarihi-kültürel engin bilgi ve deneyimlerini günümüze kadar koruyabilmişlerdir. Kültürel-geleneksel zenginlik geçmişten gelen engin tarım ve hayvancılık tecrübesi, dini inanışlar ve komşu halklar ile etkileşim neticesinde bir bütün olarak, sosyal-etnik temeller üzerinde teşekkül etmiştir. Kültürel miras içinde geçmiş ile şimdiyi doğal bir halka gibi birbirine bağlayan kehanet sembolleri, çeşitli eylemlerin yasaklanması ve yine çeşitli semboller çok önemli bir yere sahiptir. Kabardey ve Balkar halklarının manevi kültür dünyası alanında geçmiş nesillerin oluşturduğu kendine özgü engin ahlaki kriterler, hayat tarzı ve dünya görüşü, engin halk dehası gibi tecrübelerin gelecek nesillere aktarılması göze ilk çarpan özelliklerdir.


    Karaçay-Balkarlarda kadın ve erkek ilişkilerinin temeli, dağlı hayat tarzının ahlak ve törelerine göre çok sıkı bir şekilde düzenlenmiştir. Küçük bir örnek verelim. Bir erkek akrabası olan bir bayanla kol kola yürürken sağ yanına, eşi ise sol yanına alır (aynı zamanda eşi kocasının hafif arkadan takip eder). Neden? Çünkü sağ taraf ‘saygı ve hürmet’ olarak addedilir ve bir dağlı erkeği asla annesinin veya ablasının sol tarafında bulunmasına fırsat vermez, eş konusu ise tamamen farklı bir düzene bağlıdır. Bir dağlı kadını kendi  üstün meziyetlerini sergileyerek kocasını başkalarının yanında küçük düşürmez, aksine, kendi zayıflığını ve itaatkarlığını sergilerken, kocasının üstün meziyetlerini ön plana çıkarır. Ancak bununla beraber, ailenin mutluluğunun ve huzurunun erkeğinin sorumluluğunda olduğunu ve bunu unutmamasını gerektiğini belirtir şekilde davranışlar sergiler.


    Balkar ve Karaçaylarda tezyin sanatında kullanılan işaretlerin çok büyük bir kısmını haç (veya çapraz şeklinde) işaretleri oluşturmaktadır. Haç işaretleri düz, eğri, orak-tırpan, çengel, boynuz, kulp, ok, kürek, küçük haç, kase-çanak, küre-yuvarlak, halka, dörtgen, kare, daire, yarım daire, üçgen şeklinde olabilmektedir. Çok değişik şekillerde stilize edilmiş haç işaretleri bulunmaktadır. Birçok araştırmacı belirtmektedir ki, haç tarzındaki işaretler dünya tarihi boyunca çok geniş bir alana yayılmıştır, çünkü dünya çapında birçok halk arasında güneş-ateş gibi kutsal bir anlam içermektedir (1). Bundan dolayı haç işaretine duyulan saygı, ilk dönemlerdeki ve ilkel toplumlardaki inançlarla bağlantılıdır, o yada bu şekilde eski dönemlerdeki dinsel inançlarda çok geniş bir alana yayılmıştır (2). Güneş sembolü Balkar ve Karaçay halk dansları içinde çok sağlam şekilde kökleşmiştir. İnsanlığın varoluşu güneşe bağlıdır (3).


    Halk dansı ve tezyin sanatı, birbirinden ayrılamaz şekilde, birbirini bir bütün olarak tamamlayıp tek bir olgu haline gelerek sanatın başlangıcını oluşturlar. Sahnede sergilenen her dansın başarısı, sahne kostümlerinin ve ihtiyaç duyulan gerekli malzemenin doğru seçimine bağlıdır. Geçmişte, silah, altın veya gümüş zincirli fişeklik, değerli metallerle süslü erkek kemeri ve göğüs şeridi, omuz kemerleri, koltuk kemerleri, üzerlerinde zengin tezyin işlemeleri olan büyük yamçı kopçaları gibi süs eşyaların çokluğu her dağlı için övünç kaynağı olmuştur. Karaçay-Balkar tezyini erkek ve kadın dans kıyafetlerinde birkaç gruba ayrılmaktadır. Gökyüzü cisimleri ve tabiat olaylarının tasvir edildiği tezyinler diğer bir deyişle “güneş işaretleri” kadın ve erkek kıyafetlerinde ...


    Ankarada kral kullukçu Мarşankullanı Aycayakga, bеlgili pоlitik, biznеsmеn Kоrkmazlanı Husamеtdingе, ilmuda ullu daracaga cеtgеn Tоhçuklanı Ufuk bla Appalanı Adilhanga, dagıda bir kavum Türk Karaçaylılaga tübеgеndеn sоra, cumuşlarım bla Stambulga barırga kеrеk edim. Em alga cuvuklarıbız caşagan Çilеhanе atlı Karaçay elgе kayta kеtеrgе allandım. Türkdеgi Karaçay ellеni aslamısı Kоnya bla Eskişеhirdе bоlub, alanı barısından igi uzakda, Tоkat canında kuru eki gitçе el bardıla: Çilеhanе bla Arpaçı Karaçay. Çilеhanе elni Kartcurtdan çıkgan Halköçlanı Aliyük Haci оrnathanın bilеbiz. Türkdе Karaçaylıla kalayda da el оrnatırdan alga, köb aylanıb, igi saylagandıla tüşеr cеrlеrin. Aliyük Haci va, eski curtun asırı bеk tansıklagandan, miyik tavlanı içindе, tеrеndе, har nеsi da tamam Kartcurtha uşagan cеrni saylab, tоhtagandı. Kоban özеññе uşaş kalın çеgеtli, kar tavlu cеrdi. Ullu özеn suvnu atı «Yеşil-Irmak»dı, tazalıgı, ariuvlugu üçün, «Caşil Kоban» dеgеn maganada atagandıla. Alayga caññı tüşgеn Karaçaylıla özеn suvnu atına da Kоban, el оrnalgan cеrdе kulak suvnu atına da Sеs-Kоl atagandıla.


    Türkge har kim bir iş bla, bir cumuş bla baradı. Men, anda caşagan cuvuklarım konakga çakırıb tura edile da, alaga bardım. Sоruşa, söleşe ketgenikde, Türknü talay şaharında, elinde kısha cuvuk cetgen adamlarıbız bоlganı açıklandı. Ne kelsin, barın da körürça, barına da aylanırça tablık çıkmadı. Zaman az, cоlla uzak edile da telefоn bla kesleri anda bоlganımı eşitib, söleşgenle, kalganla bоldula, bir kavumuna kesim söleşdim, tübegenlerimden ese tübemegenlerim köb bоlub kaytdım. Kоnya şahar bla Başhüyük elde turdum, alanı tögereklerinde elleni da barıb kördüm. Anı sebebli anda caşavnu, alada caşagan adamlanı bir kavumunu üslerinden aytırga izleyme. Neden da alga: Türkde nença Karaçaylı caşaydı? degen sоruvga cuvab kerekdi. Eşta, meññe deri da anı üsünden söz cürüb turgan bоlur edi, men sоrganımda, talay cerde adamla birer türlü aytıb, birbirleri bla davlaşdıla. Barından eşitgenimi da teñleşdirib aytsam, cıyırma miñni tögeregindedi.


    © 2006 2021 kamatur.org - Karaçay Malkar Türkiye.