kamatur.org Deneme Yayını

Hayvan sürülerinin bahar ve sonbaharda kırkılma dönemi ve yünlerden elde edilen ürünler ‘İnay’ dansında tasvir edilir. Dansın birinci bölümünde erkekler sürüleri kırkmayı, ikinci kısmında ise kadınlar, yünleri toplamayı ve bu yünleri işlemeyi tasvir ederler. Kafkasya’nın diğer halkları gibi Karaçay-Balkarlar hayvanları kırkma eylemine büyük önem vermişlerdir. Aymuş ve Makkuruş Tanrılarına dua ederek işe koyulurlar. Erkek kırkıcılar arasında yarışlar düzenlenir ve kazananlara çeşitli hediyeler takdim edilirdi. Bu hediyeler genelde, koyun, kalpak, yamçı, kepenek, hançer gibi eşyalardan oluşurdu. Ancak en değerli ödül, bir diğer arkadaşına hediye edildiği çok nadir görülen, usta çobanın asası idi. Burada gençlere kırkma işi öğretilirdi. Gençler arasından başarılı olanlar kırkma makası ile ödüllendirilirdi. Hayvana zarar vermeden, deriye en yakın olarak kırkmak çok önemliydi.

Bir col men eski kagıtlarıma karay tura edim. Kerek bolurla degenlerimi bir canına salama, menden sora bılanı kişi da izlerik tüyüldü dep umut etgenlerimi da birge tiyişdireme. Ala meni esime köp zatlanı tüşüredile: birleri carsıvlu işleni, başhaları da kuvançlı sagatlarımı tüz busagatda bolgança közallıma keltirip koyadıla. Künleni birinde Edoklanı İbrahim kabırga konşubuz Gegiralanı Baldan bla uşak ete turganlay katlarına barama. Alayda men bıllay hapar eşiteme. İbrahim aythañña köre, Holamda, Bızıñıda, Çegemde caşagan adamla macüsülüknü din etip tuthan zamanlarında bıllay adetcürügendi: adam ölse, koy, tuvar soyup, etin ellilege aşathandıla.

Kabardey ve Balkar halkları asırlardan beri süregelen, halk bilimi, dünya görüşleri, gündelik hayatları ile ilgili tarihi-kültürel engin bilgi ve deneyimlerini günümüze kadar koruyabilmişlerdir. Kültürel-geleneksel zenginlik geçmişten gelen engin tarım ve hayvancılık tecrübesi, dini inanışlar ve komşu halklar ile etkileşim neticesinde bir bütün olarak, sosyal-etnik temeller üzerinde teşekkül etmiştir. Kültürel miras içinde geçmiş ile şimdiyi doğal bir halka gibi birbirine bağlayan kehanet sembolleri, çeşitli eylemlerin yasaklanması ve yine çeşitli semboller çok önemli bir yere sahiptir. Kabardey ve Balkar halklarının manevi kültür dünyası alanında geçmiş nesillerin oluşturduğu kendine özgü engin ahlaki kriterler, hayat tarzı ve dünya görüşü, engin halk dehası gibi tecrübelerin gelecek nesillere aktarılması göze ilk çarpan özelliklerdir.

Karaçay-Balkarlarda kadın ve erkek ilişkilerinin temeli, dağlı hayat tarzının ahlak ve törelerine göre çok sıkı bir şekilde düzenlenmiştir. Küçük bir örnek verelim. Bir erkek akrabası olan bir bayanla kol kola yürürken sağ yanına, eşi ise sol yanına alır (aynı zamanda eşi kocasının hafif arkadan takip eder). Neden? Çünkü sağ taraf ‘saygı ve hürmet’ olarak addedilir ve bir dağlı erkeği asla annesinin veya ablasının sol tarafında bulunmasına fırsat vermez, eş konusu ise tamamen farklı bir düzene bağlıdır. Bir dağlı kadını kendi  üstün meziyetlerini sergileyerek kocasını başkalarının yanında küçük düşürmez, aksine, kendi zayıflığını ve itaatkarlığını sergilerken, kocasının üstün meziyetlerini ön plana çıkarır. Ancak bununla beraber, ailenin mutluluğunun ve huzurunun erkeğinin sorumluluğunda olduğunu ve bunu unutmamasını gerektiğini belirtir şekilde davranışlar sergiler.

Balkar ve Karaçaylarda tezyin sanatında kullanılan işaretlerin çok büyük bir kısmını haç (veya çapraz şeklinde) işaretleri oluşturmaktadır. Haç işaretleri düz, eğri, orak-tırpan, çengel, boynuz, kulp, ok, kürek, küçük haç, kase-çanak, küre-yuvarlak, halka, dörtgen, kare, daire, yarım daire, üçgen şeklinde olabilmektedir. Çok değişik şekillerde stilize edilmiş haç işaretleri bulunmaktadır. Birçok araştırmacı belirtmektedir ki, haç tarzındaki işaretler dünya tarihi boyunca çok geniş bir alana yayılmıştır, çünkü dünya çapında birçok halk arasında güneş-ateş gibi kutsal bir anlam içermektedir (1). Bundan dolayı haç işaretine duyulan saygı, ilk dönemlerdeki ve ilkel toplumlardaki inançlarla bağlantılıdır, o yada bu şekilde eski dönemlerdeki dinsel inançlarda çok geniş bir alana yayılmıştır (2). Güneş sembolü Balkar ve Karaçay halk dansları içinde çok sağlam şekilde kökleşmiştir. İnsanlığın varoluşu güneşe bağlıdır (3).