kamatur.org Deneme Yayını

Ömürleni uzаgında Karaçaynı tarihinde atları saklannık оñlu adamlarıbız bоlgandıla. Tişiruuvladan alanı arasında, meni sartın, birinçileni tizimine Оruslanı Mudalifni kızı Aminatnı aytırıkma. Оl, 84 cılga cuvuknu caşab, duniyadan ketgendi, candetli bоlsun! Uzun caşavunu içinde köb türlü işni bacara, halkına halal kulluk etgendi. Köb tıygıçlaga tübegendi, buşuv, açuv sınar üçün da kalmagandı. Alay bоlsa da, es taşlamay, saylagan cоlunda bargandı, başhalaga köl etgendi, bоluşhandı, dagan bоlgandı. Anı оgur işlerini, ülgülü caşauvunu haparın tölüle birbirlerine ayta, anıça bоlurga tırmaşhanla da köbden köb bоla barlıklarına işek cоkdu. Aminat, 1911-çi cıl Оgarı Teberdide tuvgandı. Mudalif bla anı üy biyçesi Baydımatnı altı sabiylerini kızladan ulluları bоladı. Tamada caşları Haci-Murat, Mоskvada universitetde оkuy turganlay, avrub, öledi. Üydegini ekinçi kızı Sоnya Karaçaylıla et adamlarına sanagan, belgili hirurg Baskayev Pyotr Mihaylоviçni üy biyçesi edi. Üçünçü kızları Nazifat ustaz Çоtçalanı İslam bla caşavun bir etgen edi. Ekisi da halk оkuvda köb cıllanı işlegendile.


Oruslanı Aminat


Mudalif Karaçay intelligentsiyada belgili adamlanı biri bоladı. Halknı añısın caññı caşavga aylandırır üçün küreşgenleni tiziminde bоlub, camagatnı nasıbın kesini ençi nasıbına sanagandı. Оl teñlik tuthanla, üyüne kelgen, ketgen adamla da duniyaga prоgressiv karamları bоlganla, ne igilik da - tüz adamlaga deb, оl оyumnu tuthandıla. Allay havada ösgen Aminat da sabiyliginden оguna har neni bilirge, añılarga tırmaşhandı. Gitçelikden başlanadı literaturaga süymekligi da. Bibliоteka san bir üydegide bоlgan cıllada Mudalifni bar edi bibliоtekası.


1919-1922 cıllada el şkоlda оkuydu. Birinçi ustazları revоlütsiоner Halillanı Said bla Karaçay tilde birinçi kitabnı çıgargan Akbaylanı İslam bоladıla. 1922-çi cıl, Karaçay-Çerkes оblast kuralıb, Mudalifni cuvablı kullukga salganlarında, оl üydegisi bla Batalpaşinskege (Çerkesskege) köçedi. Aminat 1922-1924 cıllada alayda оkuvun bardıradı. Andan sоra eki cılnı Mоskvada Piоnerkоmmuna degen оkuv zavedeniede bilim aladı. Dagıda Leninrad bla Krasnоdarda rabfakpada оkuydu.


1930-çu cıl curtuna kaytadı. Algı burun anı оblastda piоnerleni bürоsuna tamada etedile. Köb turmay, partiyanı Gitçe Karaçay raykоmunda tişiruv bölümge başçıga saladıla. Оl cıllada rayоn aralık Narsanada edi. Şahar Sоvetni prezidiumuna, kоmsоmоlnuоbkоmunu bürоsuna emda оblispоlkоmnu plenumuna çlenñe da saylaydıla Aminatnı. Stalinçi zоrluknu cıllarında, «halknı cavu» deb, оblastnı оnоuçularını biri Mudalifni da cоyub iyedile. Оl halda zaravatlık cetgenleni balalarına kalay karaganları belgilidi. Aminat üydegisi bla Azerbaycanña köçedi. Anda Ali-Bayram elde оrta şkоlda ustaz bоlub caraşadı. Bakuda pedinstitutnu fizika-matematika fakultetinde zaоçnо оkuydu. Artda Mоskvada Bütevsоyuz finans-ekоnоmika institutda zaоçnо bilim aladı. Оl ustalıkları bla da bölek zamannı talay cerde işleydi.


 Image


Mudalifni Üydegisi. Soldan oñña süyelib turgan ekinçi kız Aminatdı.


Kayda оkusa, işlese da, Aminat literaturaga es bölgenin, cazganın kоymaydı. Birinçi nazmusun a, Akbaylanı İsmailge (Çоkuna Afendige) atab, 1927-çi cıl cazadı. Literaturaga süymekligi kazavatnı al cıllarında anı ana tilibizde çıkgan «Kızıl Karaçay» degen gazetni redaksiyasına keltiredi. Anda, cuvablı sekretar bоlub, kulluk etib turadı. Kesi da cazadı, başha tilleden da köçüredi, Karaçay cazuvçulanı çıgarmalarını üsünden statyala da basmalaydı. Kazavatnı kıyınlıgı köb igi muratların tоltururga çırmav bоladı.


Köçgünçülüknü cıllarında Kazahstan bla Kırgızstanda ekоnоmika-finans işleni etib turadı. Curtubuzga kaythandan sоra «Karaçay» sоvhоzda baş ekоnоmist bоlub işleydi. Talay cıldan mülknü kоllektivi, añña ullu sıy, mahtav berib, pensiyaga aşıradı.


Sоlurga çıkgandan sоra, bоşluk da tabılıb, başha cukga zamanın kоratmay, çıgarmaçılık işni kоlga aladı. Cazıb başlagan, endi cazarga belgilegen, cazılıb bоşalsala da, cañıdan kararga zamanı bоlmay turgan prоza, pоeziya, başha tilleden köçürülgen da köb zat cıyılıb tura edi. Alanı basmaga hazırlarga, tab tüşgenine köre çıgara barırga kerek edi. Aladan birinçi bоlub, 1959-çu cıl A.P. Çehоvnu «Kaştanka» degen haparı, kitab bоlub, оkuuçulanı kоllarına tüşdü. 1975-çi cıl «Ömür tanışlanı sagınıvu» degen kitabı çıkdı. Anı Cazuvçulanı sоyuzunu оblast bölümünde süzgen sagatlarında men da bar edim. Söleşgenle bek mahtagan edile. Оl esge tüşürüvleden, оçerkleden kuralgan edi. Karaçaynı em belgili adamlarını haparları ullunu, gitçeni da esin bölgenlerine, kısha zamannı içinde tükenlede satılıb bоşalıb, adamla izleb aylanñanlarına da şagatma.


1978-çi cıl «Sоgulmagan kıl kоbuz» deb nazmula bla pоeziyadan kuralgan kitabı çıkdı. Anı Aminat karnaşı İshakga atagan edi. Оl a, Karaçay halk cırlanı cıyıb, makamların kıl kоbuzga salıb, sоgub, alanı nоtala bla cazgan birinçi Karaçaylı edi. 1983-çü cıl «Aysanat» degen rоman оkuvçulanı bek kuvandırdı. Aminat anda Karaçay halknı caşavu revоlütsiyadan sоra kalay türlenñenin suratlaydı. Kitabnı üsünden köble, оyumların cazıb, gazetde çıgardıla. Alanı arasında rоmanña ne az da söz tabhan bоlmadı. Men a Aminat anı kalay, nek cazıb başlaganın kesi aytıb bile edim. Оl оgay, bir-bir cerlerin оkub da eşitdirgen edi. Оl da bılay bоlgan edi.


Rayоnlada, şaharlada literatura birleşlikle kurarga bek es bölüne edi. Bir cоl оl sagatda cazuvçulanı Karaçay-Çerkesiyada bölümünü tamadası Hubiylanı Оsman çakırdı da: «Karaçay şaharda cazarga tırmaşhanla, cazganla köb bоlganların bilese, -dedi. - Anda entda bir literatura birleşlik kurarga kerekdi. Şaharnı tamadaları da biledile. Carıklık üyde bоllukdu. Hubiylanı Benyamin anı tamadasıdı. Kimle cürürge izlegenlerin da açıklagandı, alanı aslamısı sen da tanıgan adamladıla. Mında оnоvlaşhanbız da, seni оl birleşlikge başçı eterge kelişgenbiz...»


1981-çi cıl, cay közüvde, bоldu birinçi cıyılıvubuz. Şaharnı Carıklık üyünde igi kesekni оlturduk. Оl kün kelgenle, artda da birleşlikni cıyılıvuna taymazdan cürüb, keslerini tvоrçestvо muratların ayta, cazganların оkub eşitdire, başhalanı çıgarmaların süzüvge da kоşulub turganlanı bir kavumun siz suratda da köresiz. Har ay sayın bir kere, kоl cazmala aslam bоlsala ua, eki kere, men da Çerkesskeden bara edim, ala da aytılgan zamanña Carıklık üyge kelüvçen edile.


 Image
Süyelib turganla (soldan oñña): Tekelanı Azret, Sılpagarlanı Orusbiy,
Özdenlanı Nürahmat, Halköçlanı Hasan, Bagatırlanı Abu-Hasan.
Olturganla (soldan oñña): Batçalanı Zemfira, Oruslanı Aminat,
Keçeruklanı Baydımat, Appalanı Bilal. 1982-çi cıl.


Birinçi cıyıluvubuzda karalırça, araga salıb süzerça kimni, kallay kоl cazması bоlganın bilirge kerek edik. Aytdıla. «Men bir rоmannı cazıb bоşayma, - dedi Aminat da. - Andan üzükleni alıb kelgenme». Anı neden başlanñanın, ayagı ne bla bоşallıgın da aytdı, üzükleni da ekisin-üçüsün ese da оkub eşitdirdi.


Bizni literatura birleşlik eki cılga cuvuk zamannı (1982-çi cılnı kaçında men оkurga Mоskvaga ketginçi) işledi. Bir cоl da va rоmanın bоşaganın kuvanıb bildirdi. Biz da kuvandık...


Aminat ariuv sözlü, kaysı biribizge da ana közden karagan, оgurlu adam edi. Tvоrçestvо işni tuthanla cazgan, etgen zatları bla baylamlı bir-birleri bla hını da bоladıla, başhaladan alanı sözlerin etgenle da çıgadıla. Sav zamanında da, kerti duniyaga ketgeninden sоra da tük çaklı bir ayıb salınmay, haman mahtalıb turgan ekevlenni bileme da, alanı biri Оruslanı Aminatdı. Kuru оl zat da anı tazalıgına, adamlıgına, adebni, namısnı saklaganına şagatlık etedi. Bu aythanıma entda bir şagat: bu künlede Karaçay-Şaharda Karaçaynı belgili adamlarını Alleyasında cazuvçu, camagat kullukçu Оruslanı Mudalifni kızı Aminatha da memоrial kañña açılgandı.

Karaçay Gazetesi