TPL_OFFCANVAS_EMPTY_ERROR

Genel

KARAÇAYNI KADAV TAŞI

Bu Taşnı üsünden alimle eki türlü oyum aytadıla: bir kavumu «vulkan taşdı, Miññi Tavnu hathusundan çıkgan» deydi, bir kavmu «meteoritdi, kökden tüşgen» deydi. Alay a, bir  fikirde ekilik, davlaşıv cokdu: Taş bizni halkıbıznı, curtubuznu simvoludu, 400 cılnı (1428-1828) ençi davlet bolub turgan Karaçay kralnı da belgisidi. Karçanı Taşı deb da añña anı üçün aytadıla. 1828-çi cıl Noyabrnı ekisinde Karaçay kralıbıznı Orus imperiya kuruthandan sora da, 1943-çü cıl Sovet kommunist imperiya Karaçay avtonomiyabızın-krallıgıbıznı kuruthandan sora da, Taş bizni tarih esibizni kozgay, bügünlege deri sav-esen cetgendi.

KARAÇAYNI KADAV TAŞI

Bilal Laypan

Bu Taşnı üsünden alimle eki türlü oyum aytadıla: bir kavumu «vulkan taşdı, Miññi Tavnu hathusundan çıkgan» deydi, bir kavmu «meteoritdi, kökden tüşgen» deydi. Alay a, bir  fikirde ekilik, davlaşıv cokdu: Taş bizni halkıbıznı, curtubuznu simvoludu, 400 cılnı (1428-1828) ençi davlet bolub turgan Karaçay kralnı da belgisidi. Karçanı Taşı deb da añña anı üçün aytadıla. 1828-çi cıl Noyabrnı ekisinde Karaçay kralıbıznı Orus imperiya kuruthandan sora da, 1943-çü cıl Sovet kommunist imperiya Karaçay avtonomiyabızın-krallıgıbıznı kuruthandan sora da, Taş bizni tarih esibizni kozgay, bügünlege deri sav-esen cetgendi.

14-cıllık sürgünden (1943-1957) halkıbız ızına kayıthanında, Kadav Taşnı türlenmey turganın körüb, kölü rahat bolgandı. Tav curtubuznu cüregiça körüññen bu Taşnı endi eki cara turadıla. Taşnı tül – Cüregibizni – eki cara turadıla. Kralmı? Honşulamı? Ogay, kesibiz. Karaçay-Çerkes respublikanı tamadalarında, cuvablı kullukçulada, millet öküllede barmıdı terslik? Bardı. Tarih-kultura eskertmeleni tizimine nek kirmegendi Karaçaynı Kadav Taşı? Añıları, millet sezimleri, tarih esleri-bilimleri cetmegen adamla Taşnı uvatırga, çaçarga bollukların barıbız da bilebiz. Anı üçün bardıla kral begimle-corukla tarih-kultura eskertmeleni saklavnu üsünden. Alay a, kesibiz añısızlık etsek, bizni kaygılı kişi bolmazlıgı hakdı.

Karaçaynı Kadav Taşı boş taş tüldü –  Karaçay Curtnu boynuna Allah kesi takgan bir duvadı ol. Anı tas etsek, Allah da, kellik tölüle da ne aytırla bizge? Bütev musliman duniyaga Kâabanı kara taşı kalay bagalı ese, bu Kadav Taş da Karaçayga alay bagalıdı. Cıldan cılga  tilibiz-tinibiz bla birge millet añıbız, tarih esibiz tarkaya, kete barganı, halklıgıbızga korkuv tüşgeni –  bu Taşnı üsünde da körünedi. Algaraklada, col işleybiz deb, alayda Karçanı kelilerin kuruthan edile. Anı üsünden jurnalist Laypanlanı Seyit bek kıynalıb, Karaçay gazetde cazgan edi. Kullukçuladan ol makalege es burgan çıkmadı. Endi va – Kadav Taşha tüşgendi korkuv. Anı üsünden, bıyıl, 2007-çi cıl Martnı 15-de çıkgan «Karaçay» gazetde Hapçalanı Salıh (Karaçay-Çerkes parlamentni bölümünü tamadası, millet ökül) bılay cazadı:

«...Taşnı eki cara turadıla busagatda. Çüyle salgandıla, ız tarthandıla kalay carlıklarına, sora, cer-cerinden sındırıb, birer kesek alıñnñandı. Alay kalsa, Kadav Taşdan boşarıkdıla: ne çaçarıkdıla, ne bir zarlık etgenle teberib iyerikdile töbeññe. Bu haparnı canım kıynalıb, adam cıyılgan bir cerde aytama. Alaydagılanı biri: «bizde da bardı andan bir kesek»,- deb koydu.  Men oyum etgenden, Taşnı eski karaçay Uçkulan elni muzeyi bolgan şkolunu arbazına  eltirge kerekdi. Kaygılı etgen ekinçi zat: Hurzukda talay ömürnü mından alga işleññen eski töñertgi agaç üyle bardıla. Ala da çaçılıb-oyulub baradıla. Kalay-alay bolsa da, ne programmaga kirgizib, ne bir begim çıgarıb, alanı da saklar madar eterge tıyınşlıdı. Kimden da alga, Karaçay rayon bla şaharnı tamadaları es bölsele kerek edi. Bıllay bir madarla etilmesele, tarihibiz bla baylamlı köb zatıbızdan kuru kallıkbız. Karçanı üyü da savdu deydile, añña da kararga kerekdi».

Aytılgan tüzdü, alay a, bizde aytılgan – aytılgan cerinde kalıb ketivçendi. Millet ökül, respublikanı parlamentini bölümünü başçısı Hapça ulu gazetde oyumun aythan bla kalmay, ol işni boynuna alıb, prezidentge da tübeb, parlamentde da soruvnu köndelen salıb, halkıbıznı tarih-kultura eskertmelerin saklavnu üsünden hükümetge begim aldırtırga kerekdi. Cuvablı kullukçula ol işni eterge unamasala, anı da açık aytıb, halkga bildirirge kerekdi. Ol zamanda tarih eskertmelege da, alanı saklarga unamagan onovçulaga da halk kesi bir onov eter.

Seyir tülmüdü, «Karaçay halk sürgünden kayıthanlı – 50 cıl» deb, komissiya kuralıb, respublikada aşav-içiv, toy-oyun eterge hazırlanadıla. Orta Aziyada va, talay miñ karaçaylı, 1943-çü cıl Stalin çaçhan cerleden curtlarına kayıtalmay turadıla. Zavallıla, Karaçay-Çerkes respublikanı algınñı tamadalarına – Hubiy uluga, Semen uluga – keleçile iyib, bizni ızıbızga kaytarırga bir boluşuguz deb, calbarıb küreşgendile. Boluşmagandıla. Bügün da küreşedile. «Camagat kullukçusa, cazıvçusa, citi kalamıñ bardı. Karaçay-Çerkesiyanı tamadalarına sen da bir söz cetdir – busagatda da – Rossiyanı prezidenti Putinni «Tışında ahlularıbıznı Curtha kaytarıvnu üsünden» Ukazı-Begimi çıkgandan sora da, kayıtalmasak – biz mında, Kırgıznı, Kazahnı, Uzbekni içinde erib, tas bolub keterikbiz. Bügün oguna Karaçayga kayıtırga hazırbızlıgıbıznı bildirebiz» deb, 423 üydegi keterge şagatlıkların bildire, kol salıb, meññe kagıt cazgandıla. Ol kagıtlanı men da Karaçay-Çerkes respublikada «Tışında ahlularıbıznı Ata curtlarına kaytarıvnu hakından komissiyaga» cibergenme. Alkın cuvab cokdu. Komissiyanı ne aytırın a, Orta Aziyada karaçaylıla da, men da aşıgıb saklaybız.

Seyir tülmüdü, «Karaçay halk sürgünden kayıthanlı – 50 cıl» deb, kuvanç bayramla eterge hazırlanadıla, biyagı haram aşav-içiv bla, közbav toy-oyun bla halknı mıyısın tubañña iyerikdile. Bu ömür carımnı içinde, Curtunda, Halkıbıznı adamlık, halklık şartları aynır, begir ornuna, nek azaya baradıla deb, sagış eterik, sagış etdirlik a barmıdı? Ol kallay kuvançdı, Curtuna kayıthandan sora 50 cıldan tilibizge, ceribizge, tarihibizge korkuv bar ese?

Art 20 cılnı içinde Karaçay til bla adabiyatdan bir okuv ders kitab çıkmagandı. Şkollada ana tilni derslerin azdan az ete baradıla. «Karaçay til bla adabiyat dersleden sabiyleribizni başlarına boş etigiz» deb aylaññan Karaçaylılaga da tüberge bollukdu. Ne aythın? Sabiy tilin, tarihin bilib ösmese, ol artda «halkım, curtum» dey, kalay bilir? Allay adam artda onovçu-kullukçu bolsa da, halkına ne igilik eter?

Ölmegeññe bir madar boladı. Ölmese, avrugan da bir kün bir sav bolur. Ölgeññe va madar cokdu. Ana tilibiz bir ketse, ömürde da ızına kaytaralmazbız. Tilibizni saklanırın ne kral, ne zar honşula izlemeydile. Alay a, tilibizni öltüre turgan murdarla va – kesibizbiz. Kaysı tilde söleşe eseñ, kaysı tilni saylay eseñ, kaysı til seññe ana til bola ese – sen aña kulluk etese. Millet añıbız allay bir karıvsuz bolgandı – ana tilibizni korkuvun, kaygısın etgen hazna adam cokdu. Tarih eskertmeleribizge da anı üçün es bölünmeydi. İçibizden çıkgan onovçulanı onovları halkların, curtların tonov bolub kalganı kucur tülmüdü? Kucur tüldü. Alanı alay malköz etib ösdürgen atalarıdı-analarıdı. Men, kuru da, kullukların halklarından baş körgen karaçaylılanı, halklarına ökül bolmagan onovçularıbıznı, parlamentçileribizni, aydınlarıbıznı tersleb turganma. Alay a, tüzün aytırga kerekdi: amantiş onovçulanı da, alaga orayda tarthan kul halili intelligentsiyanı da duniyaga carathan – halk kesidi. Ekinçi canından – Karaçay halkın, curtun caklarga unamagan, Karaçaynı tilin, tarihin, kulturasın saklarga unamagan, kim da bolsun – alim ese da, cazıvçu ese da, onovçu-kullukçu ese da – ol kerti karaçaylı tüldü, özden adam tüldü, musliman da tüldü. Ol ne duniya namısdan, ne ahrat azabdan korkmaydı – ol cañız küçden korkadı. Hak, Halk dey bilmegen adam ol özden tüldü, ol bizden tüldü. Anı kanı-canı da başhadı. Sen muslimanmısa, gâvurmusa, kulmusa, özdenmise? Allah demegen musliman tüldü, Karaçay demegen karaçaylı tüldü. Özge halkıbız başdan ayak kul bolub kalay kaldı? Halkıbıznı özden özegi kurub kalgan bolurmu? Kurumagan ese, kulla-kullukçula halkıbıznı-curtubuznu tüb ete turgan sagatda, nek tıñılab tura bolur?

Bütev Karaçay-Çerkesiyada em katışhan, em oyulgan, em abızıragan cerle – Karaçay elledile. Adam sanı 200 miñ bolgan Karaçay halknı hakı-ülüşü – sanı 10 miñ bolgan nogay bla, 30 miñ bolgan Abaza bla, 40 miñ bolgan Çerkes bla teñdi. Ol halkla barı da Karaçaynı cerinde caşaydıla, Karaçaynı ülüşün aşaydıla, anı üçün da karamay, Karaçayga amanlık etgenley turadıla. Karaçay-Çerkes respublikanı prezidenti (tukumu bla Karaçaylı) Batdı ulunu Abaza, Nogay millet rayonla kurarga kolundan keledi, kesini Karaçay halkına va Abaza-Çerkes közden karaydı. Başha halklaga kul-karavaş bolub turgañña özdendi, Karaçaylıdı derge bollukmudu? Gürcü kralnı Tegey, Abhaziya cumhuriyetlerine barıb, alaga boluşluk eterge küreşib aylanadı. Anı üçün  Gürcü kral da bizni körüb bolmaydı. Başha halklaga alay can avruta bilgen Batdı ulu kesini Karaçay-Malkar halkına nek es bura bolmaz? Kabartı Malkarnı cerin sıyırıb, tüb ete turganın köre bolmazmı? Avuzundan bir söz nek çıgarmaydı? Karaçayda ne bola turganın a bile bolmazmı? Ertde-keç bolsa da, Batdı ulu prezidentlikden keterikdi, alay a, halkına, curtuna ol salgangan kıyınlıknı artda kelgen tüzetallık tüldü.

Halk sürgünden kayıthanlı 50 cıl boladı. Cıldan cılga karaçay halknı halı amandan amañña barıb turgandı. Sovet Soyuz çaçılganlı va – iş bek osalga burulgandı. Karaçay halkdı kıyın, bek kıyın bolumga tüşgen, ansı honşu halklanı – abazanı, çerkesni, nogaynı, kazaknı da hataları cokdu. Bizni bu bolumga cetdirgen kimle bolganların bilebiz. Amantiş onovçula kara işlerin bardıradıla, intelligentsiya alaga orayda tartadı ne da haram tıñılavnu basıb turadı. Ahırı va nege kelgenin körebiz: Karaçaynı Kadav Taşın cara turadıla.  Köb turmay, «Halkıbız sürgünden Curtuna kayıthanlı – 50 cıl» deb belgilerikbiz. Birazdan da, «Kesi razılıgıbız bla Ereseyge koşulganlı – 450 cıl» deb, toy eterikbiz.

Ne tarihibizni, ne kesibizni cukga sanamaganları seyir tülmüdü? Seyir tüldü. Onovçularıbız-kullukçularıbız – ov, intelligentsiyabız-aydınlarıbız – şav. Entda bir kere esgertib koyarga izleyme:

Noyabrnı ekisinde 1828-çi cıl Hasavka uruşda ceñib, Karaçay kralnı zor bla, kazavat bla kesine alay koşhandı Orus kral.  Hasavka uruşha endi cıl 180 cıl bollukdu. Karaçaynı Kadav Taşını katında muzey da açıb, ma anı belgilerge kerekbiz biz.

1557-çi cıl Kabartı kesini biyçe kızın Mariyanı da Orus patçahnı tübüne atıb, «bizni kesigizge kul etigiz» deb, İvan Groznıyge tabıññanına bıyıl 450 cıl boladı da – belgilesinle ol bayramların. Bizde Çerkeslile da Kabartıdan kaçhınçıladıla – ala da erkindile ol bayramnı belgilerge.

Noyabrnı ekisinde 1943-cıl Curtundan Orta Aziyaga sürülgen karaçay halk 1957-çi cıl kayıtalgandı ızına. Stalin ölgenden sora onovga kelgen Hruşçövnu küçü bla. Ma aña eskertme salırga kerekdi, atın da bir ara oramga atab. Karaçay halknı Curtundan köçürüv begimge kol salgan Orus hukmetni (hükümetni) başçısı Kalinin bolgandı 1943-çü cıl. Anı atın cürütgen oram bardı bügün da. Ol murdarnı atın kurutmay turganıbız bizge sıysızlıkdı. Ol da ekinçi eteribiz.

Bizge ötürük bayramla kerek tüldüle. Halkıbızga, curtubuzga sak bolayık, halkıbız, curtubuz üçün ölgenleni unutmayık. Tarih esibiz ketgenden, millet añıbız cok bolgandan Allah saklasın. Ölgen tilleni, ölgen halklanı sanına koşulgandan Allah bla saklanayık. Biz madar etsek, Allah kadar eter. Başhala etmeyle deb karamayık. Cañız kesiñ eseñ da – adamlık-muslimanlık borçuñdan çık: ölgünçü insan hakları üçün, millet hakları üçün küreş. Koldan kelgenni eteyik, koldan kelmegeññe Allah onov eter.


* * *

КЪАРАЧАЙНЫ  КЪАДАУ ТАШЫ

Билал Лайпан

Бу Ташны юсюнден алимле эки тюрлю оюм айтадыла: бир къаууму «булкъан ташды, Минги Тауну хатхусундан чыкъгъан» дейди, бир къауму «метеоритди, Кёкден тюшген» дейди. Алай а, бир  фикирде экилик, даулашыу джокъду: Таш бизни халкъыбызны, джуртубузну символуду, 400 джылны (1428-1828) энчи даулет болуб тургъан Къарачай къралны да белгисиди. Къарчаны Ташы деб да анга аны ючюн айтадыла. 1828-чи джыл ноябрны экисинде Къарачай къралыбызны Орус империя къурутхандан сора да, 1943-чю джыл Совет коммунист империя Къарачай автономиябызын-къраллыгъыбызны къурутхандан сора да, Таш бизни тарих эсибизни къозгъай, бюгюнлеге дери сау-эсен джетгенди.

14-джыллыкъ сюргюнден (1943-1957) халкъыбыз ызына къайытханында, Къадау Ташны тюрленмей тургъанын кёрюб, кёлю рахат болгъанды. Тау джуртубузну джюрегича кёрюннген бу Ташны энди эки джара турадыла. Ташны тюл – Джюрегибизни – эки джара турадыла. Къралмы? Хоншуламы? Огъай, кесибиз. Къарачай-Черкес республиканы тамадаларында, джууаблы къуллукъчулада, миллет ёкюлледе бармыды терслик? Барды. Тарих-культура эскертмелени тизимине нек кирмегенди Къарачайны Къадау Ташы? Ангылары, миллет сезимлери, тарих эслери-билимлери джетмеген адамла Ташны ууатыргъа, чачаргъа боллукъларын барыбыз да билебиз. Аны ючюн бардыла кърал бегимле-джорукъла тарих-культура эскертмелени сакълауну юсюнден. Алай а, кесибиз ангысызлыкъ этсек, бизни къайгъылы киши болмазлыгъы хакъды.

Къарачайны Къадау Ташы бош таш тюлдю –  Къарачай Джуртну бойнуна Аллах кеси такъгъан бир дууады Ол. Аны тас этсек, Аллах да, келлик тёлюле да не айтырла бизге? Бютеу муслиман дуниягъа Кябаны къара ташы къалай багъалы эсе, бу Къадау Таш да Къарачайгъа алай багъалыды. Джылдан джылгъа  тилибиз-тинибиз бла бирге миллет ангыбыз, тарих эсибиз таркъая, кете баргъаны, халкълыгъыбызгъа къоркъуу тюшгени –  бу Ташны юсюнде да кёрюнеди. Алгъаракълада, джол ишлейбиз деб, алайда Къарчаны келилерин къурутхан эдиле. Аны юсюнден журналист Лайпанланы Сейит бек къыйналыб, къарачай газетде джазгъан эди. Къуллукъчуладан ол макалеге эс бургъан чыкъмады. Энди уа – Къадау Ташха тюшгенди къоркъуу. Аны юсюнден, быйыл, 2007-чи джыл мартны 15-де чыкъгъан «Къарачай» газетде Хапчаланы Салых (Къарачай-Черкес парламентни бёлюмюню тамадасы, миллет ёкюл) былай джазады:

«...Ташны эки джара турадыла бусагъатда. Чюйле салгъандыла, ыз тартхандыла къалай джарлыкъларына, сора, джер-джеринден сындырыб, бирер кесек алыннганды. Алай къалса, Къадау Ташдан бошарыкъдыла: не чачарыкъдыла, не бир зарлыкъ этгенле тебериб иерикдиле тёбеннге. Бу хапарны джаным къыйналыб, адам джыйылгъан бир джерде айтама. Алайдагъыланы бири: «бизде да барды андан бир кесек»,- деб къойду.  Мен оюм этгенден, Ташны эски къарачай Учкулан элни музейи болгъан школуну арбазына  элтирге керекди. Къайгъылы этген экинчи зат: Хурзукда талай ёмюрню мындан алгъа ишленнген эски тёнгертги агъач юйле бардыла. Ала да чачылыб-оюлуб барадыла. Къалай-алай болса да, не программагъа киргизиб, не бир бегим чыгъарыб, аланы да сакълар мадар этерге тыйыншлыды. Кимден да алгъа, Къарачай район бла шахарны тамадалары эс бёлселе керек эди. Быллай бир мадарла этилмеселе, тарихибиз бла байламлы кёб затыбыздан къуру къаллыкъбыз. Къарчаны юйю да сауду дейдиле, анга да къараргъа керекди».

Айтылгъан тюздю, алай а, бизде айтылгъан – айтылгъан джеринде къалыб кетиученди. Миллет ёкюл, республиканы парламентини бёлюмюню башчысы Хапча улу газетде оюмун айтхан бла къалмай, ол ишни бойнуна алыб, президентге да тюбеб, парламентде да сорууну кёнделен салыб, халкъыбызны тарих-культура эскертмелерин сакълауну юсюнден хюкюметге бегим алдыртыргъа керекди. Джууаблы къуллукъчула ол ишни этерге унамасала, аны да ачыкъ айтыб, халкъгъа билдирирге керекди. Ол заманда тарих эскертмелеге да, аланы сакъларгъа унамагъан оноучулагъа да халкъ кеси бир оноу этер.

Сейир тюлмюдю, «Къарачай халкъ сюргюнден къайытханлы – 50 джыл» деб, комиссия къуралыб, республикада ашау-ичиу, той-оюн этерге хазырланадыла. Орта Азияда уа, талай минг къарачайлы, 1943-чю джыл Сталин чачхан джерледен джуртларына къайыталмай турадыла. Зауаллыла, Къарачай-Черкес республиканы алгъыннгы тамадаларына – Хубий улугъа, Семен улугъа – келечиле ийиб, бизни ызыбызгъа къайтарыргъа бир болушугъуз деб, джалбарыб кюрешгендиле. Болушмагъандыла. Бюгюн да кюрешедиле. «Джамагъат къуллукъчуса, джазыучуса, джити къаламынг барды. Къарачай-Черкесияны тамадаларына сен да бир сёз джетдир – бусагъатда да – Россияны президенти Путинни «Тышында ахлуларыбызны Джуртха къайтарыуну юсюнден» Указы-Бегими чыкъгъандан сора да, къайыталмасакъ – биз мында, къыргъызны, къазахны, узбекни ичинде эриб, тас болуб кетерикбиз. Бюгюн огъуна Къарачайгъа къайытыргъа хазырбызлыгъыбызны билдиребиз» деб, 423 юйдеги кетерге шагъатлыкъларын билдире, къол салыб, меннге къагъыт джазгъандыла. Ол къагъытланы мен да Къарачай-Черкес республикада «Тышында ахлуларыбызны Ата джуртларына къайтарыуну хакъындан комиссиягъа» джибергенме. Алкъын джууаб джокъду. Комиссияны не айтырын а, Орта Азияда къарачайлыла да, мен да ашыгъыб сакълайбыз.

Сейир тюлмюдю, «Къарачай халкъ сюргюнден къайытханлы – 50 джыл» деб, къууанч байрамла этерге хазырланадыла, биягъы харам ашау-ичиу бла, кёзбау той-оюн бла халкъны мыйысын тубаннга иерикдиле. Бу ёмюр джарымны ичинде, Джуртунда, Халкъыбызны адамлыкъ, халкълыкъ шартлары айныр, бегир орнуна, нек азая барадыла деб, сагъыш этерик, сагъыш этдирлик а бармыды? Ол къаллай къууанчды, Джуртуна къайытхандан сора 50 джылдан тилибизге, джерибизге, тарихибизге къоркъуу бар эсе?

Арт 20 джылны ичинде къарачай тил бла адабиятдан бир окъуу дерс китаб чыкъмагъанды. Школлада ана тилни дерслерин аздан аз эте барадыла. «Къарачай тил бла адабият дерследен сабийлерибизни башларына бош этигиз» деб айланнган къарачайлылагъа да тюберге боллукъду. Не айтхын? Сабий тилин, тарихин билиб ёсмесе, ол артда «халкъым, джуртум» дей, къалай билир? Аллай адам артда оноучу-къуллукъчу болса да, халкъына не игилик этер?

Ёлмегеннге бир мадар болады. Ёлмесе, ауругъан да бир кюн бир сау болур. Ёлгеннге уа мадар джокъду. Ана тилибиз бир кетсе, ёмюрде да ызына къайтаралмазбыз. Тилибизни сакъланырын не кърал, не зар хоншула излемейдиле. Алай а, тилибизни ёлтюре тургъан мурдарла уа – кесибизбиз. Къайсы тилде сёлеше эсенг, къайсы тилни сайлай эсенг, къайсы тил сеннге ана тил бола эсе – сен анга къуллукъ этесе. Миллет ангыбыз аллай бир къарыусуз болгъанды – ана тилибизни къоркъууун, къайгъысын этген хазна адам джокъду. Тарих эскертмелерибизге да аны ючюн эс бёлюнмейди. Ичибизден чыкъгъан оноучуланы оноулары халкъларын, джуртларын тоноу болуб къалгъаны къуджур тюлмюдю? Къуджур тюлдю. Аланы алай малкёз этиб ёсдюрген аталарыды-аналарыды. Мен, къуру да, къуллукъларын халкъларындан баш кёрген къарачайлыланы, халкъларына ёкюл болмагъан оноучуларыбызны, парламентчилерибизни, айдынларыбызны терслеб тургъанма. Алай а, тюзюн айтыргъа керекди: амантиш оноучуланы да, алагъа орайда тартхан къул халили интеллигенцияны да дуниягъа джаратхан – халкъ кесиди. Экинчи джанындан – Къарачай халкъын, джуртун джакъларгъа унамагъан, Къарачайны тилин, тарихин, культурасын сакъларгъа унамагъан, ким да болсун – алим эсе да, джазыучу эсе да, оноучу-къуллукъчу эсе да – ол керти къарачайлы тюлдю, ёзден адам тюлдю, муслиман да тюлдю. Ол не дуния намысдан, не ахрат азабдан къоркъмайды – ол джангыз кючден къоркъады. Хакъ, Халкъ дей билмеген адам ол ёзден тюлдю, ол бизден тюлдю. Аны къаны-джаны да башхады. Сен муслиманмыса, гяуурмуса, къулмуса, ёзденмисе? Аллах демеген муслиман тюлдю, Къарачай демеген къарачайлы тюлдю. Ёзге халкъыбыз башдан аякъ къул болуб къалай къалды? Халкъыбызны ёзден ёзеги къуруб къалгъан болурму? Къурумагъан эсе, къулла-къуллукъчула халкъыбызны-джуртубузну тюб эте тургъан сагъатда, нек тынгылаб тура болур?

Бютеу Къарачай-Черкесияда эм къатышхан, эм оюлгъан, эм абызырагъан джерле – къарачай элледиле. Адам саны 200 минг болгъан къарачай халкъны хакъы-юлюшю – саны 10 минг болгъан ногъай бла, 30 минг болгъан абаза бла, 40 минг болгъан черкес бла тенгди. Ол халкъла бары да Къарачайны джеринде джашайдыла, Къарачайны юлюшюн ашайдыла, аны ючюн да къарамай, Къарачайгъа аманлыкъ этгенлей турадыла. Къарачай-Черкес республиканы президенти (тукъуму бла къарачайлы) Батды улуну Абаза, Ногъай миллет районла къураргъа къолундан келеди, кесини къарачай халкъына уа абаза-черкес кёзден къарайды. Башха халкълагъа къул-къарауаш болуб тургъаннга ёзденди, къарачайлыды дерге боллукъмуду? Гюрджю къралны Тегей, Абхазия джумхуриетлерине барыб, алагъа болушлукъ этерге кюрешиб айланады. Аны ючюн  Гюрджю кърал да бизни кёрюб болмайды. Башха халкълагъа алай джан аурута билген Батды улу кесини къарачай-малкъар халкъына нек эс бура болмаз? Къабарты Малкъарны джерин сыйырыб, тюб эте тургъанын кёре болмазмы? Ауузундан бир сёз нек чыгъармайды? Къарачайда не бола тургъанын а биле болмазмы? Эртде-кеч болса да, Батды улу президентликден кетерикди, алай а, халкъына, джуртуна ол салгъангъан къыйынлыкъны артда келген тюзеталлыкъ тюлдю.

Халкъ сюргюнден къайытханлы 50 джыл болады. Джылдан джылгъа къарачай халкъны халы амандан аманнга барыб тургъанды. Совет Союз чачылгъанлы уа – иш бек осалгъа бурулгъанды. Къарачай халкъды къыйын, бек къыйын болумгъа тюшген, ансы хоншу халкъланы – абазаны, черкесни, ногъайны, къазакъны да хаталары джокъду. Бизни бу болумгъа джетдирген кимле болгъанларын билебиз. Амантиш оноучула къара ишлерин бардырадыла, интеллигенция алагъа орайда тартады не да харам тынгылауну басыб турады. Ахыры уа неге келгенин кёребиз: Къарачайны Къадау Ташын джара турадыла.  Кёб турмай, «Халкъыбыз сюргюнден Джуртуна къайытханлы – 50 джыл» деб белгилерикбиз. Бираздан да, «Кеси разылыгъыбыз бла Эресейге къошулгъанлы – 450 джыл» деб, той этерикбиз.

Не тарихибизни, не кесибизни джукъгъа санамагъанлары сейир тюлмюдю? Сейир тюлдю. Оноучуларыбыз-къуллукъчуларыбыз – оу, интеллигенциябыз-айдынларыбыз – шау. Энтда бир кере эсгертиб къояргъа излейме:

Ноябрны экисинде 1828-чи джыл Хасаука урушда дженгиб, Къарачай къралны зор бла, къазауат бла кесине алай къошханды Орус кърал.  Хасаука урушха энди джыл 180 джыл боллукъду. Къарачайны Къадау Ташыны къатында музей да ачыб, ма аны белгилерге керекбиз биз.

1557-чи джыл Къабарты кесини бийче къызын Марияны да Орус патчахны тюбюне атыб, «бизни кесигизге къул этигиз» деб, Иван Грозныйге табыннганына быйыл 450 джыл болады да – белгилесинле ол байрамларын. Бизде черкеслиле да Къабартыдан къачхынчыладыла – ала да эркиндиле ол байрамны белгилерге.

Ноябрны экисинде 1943-джыл Джуртундан Орта Азиягъа сюрюлген къарачай халкъ 1957-чи джыл къайыталгъанды ызына. Сталин ёлгенден сора оноугъа келген Хрущёвну кючю бла. Ма анга эскертме салыргъа керекди, атын да бир ара орамгъа атаб. Къарачай халкъны Джуртундан кёчюрюу бегимге къол салгъан Орус хукметни (хюкюметни) башчысы Калинин болгъанды 1943-чю джыл. Аны атын джюрютген орам барды бюгюн да. Ол мурдарны атын къурутмай тургъаныбыз бизге сыйсызлыкъды. Ол да экинчи этерибиз.

Бизге ётюрюк байрамла керек тюлдюле. Халкъыбызгъа, джуртубузгъа сакъ болайыкъ, халкъыбыз, джуртубуз ючюн ёлгенлени унутмайыкъ. Тарих эсибиз кетгенден, миллет ангыбыз джокъ болгъандан Аллах сакъласын. Ёлген тиллени, ёлген халкъланы санына къошулгъандан Аллах бла сакъланайыкъ. Биз мадар этсек, Аллах къадар этер. Башхала этмейле деб къарамайыкъ. Джангыз кесинг эсенг да – адамлыкъ-муслиманлыкъ борчунгдан чыкъ: ёлгюнчю инсан хакълары ючюн, миллет хакълары ючюн кюреш. Къолдан келгенни этейик, къолдан келмегеннге Аллах оноу этер.

Bilal Laypan

1955 yılında Kırgızistan'da doğdu. A.M. Gorki Edebiyat Enstitüsünden mezun oldu.

Login

{loadmoduleid ? string:? string:? string:? string:? string:? string:? string:? string:? string:261 ? ? ? ? ? ? ? ? ?}