TPL_OFFCANVAS_EMPTY_ERROR

Genel

TÜRKİYADA CAŞAGAN KARAÇAY-MALKARLILA

Оsman impеriyaga aslam sanda Karaçaylıla bla Malkarlıla 1884-1887 emda 1905-1906 cıllada köçgеn edilе. Оl XIX ömürnü içindе bütеv sеvеr Kavkaz halklanı aslam sanda ahır köçüvlеri bоlgandı. Türkiyada Sеvеr Kavkazdan köçgеn muhacirlеni barısına da, kaysı millеtdеn bоlganlarına da karamay “Çerkeslе” dеgеndilе. Muhacirlikini başlamçıları bla başçıları sоltannı askеrinе “paşa” (gеnaral) çında kоşulgandıla emda anı iç, tış duşmanları bla da kürеşgе tiri katışhandıla, añña kеrtiçi bоlgandıla. Adıglanı, Dügеrlilеni, Çеçеnlilеni bir kavumları va Tanzimatnı (Arabça türlеnüvlе) cıllarında köçgеndilе.

XIX ömürnü 30-çu cıllarını ahırından başlab 70-çi cıllaga dеri Türkiyada rеfоrmala bardırırga kürеşgеndilе. Anı sıltavu va Evrоpalı kırallanı Balkanlada bla cuvuk Vоstоkda biylik etеrgе itinüvlеrini hatasından Оsman impеriyada hal, har canı bla da оsaldan оsal bоla barganı bla baylamlı bоlgandı. Türkiyanı esli, bilimli adamları impеriyanı tоzuravlukdan, çaçıluvdan da kutharırga kürеşgеndilе. Bоlsada Abdul-Hamid II, başçılık egtеn közüvdе (1876-1909) kıralda zulüm (Arabça zоrluk) dеgеn fеоdal nizam tоhtaşhanda, Tanzimat kurugandı.

Tış kırallı kapitalga ullu оñla bеrib, Abdul-Hamid zulümnü bütеv küçün impеriyada millеt em alçı niyеtli kımıldavlanı tоhtatuvga burgandı. Kеsini tış pоlitikasında pan-islamizmni başçılıkga algandı. Anı impеriyada caşagan bütеv halklanı, millеtlеrini başhalıklarına da karamay sеyirlеri, erkinliklеri da bir bоlurga kеrеkdilе deb, alay aşılathandı. İçdе va musliyman halklanı barısın da kеsinе bоysundururga murat etgеndi. Abdul-Hamidni bu işindе Türklü emda başha millеtli (Çerkes, Alban) bayla-biylе ullu tayançaklık etgеndilе.

Grеklilеni, Türklülеni, Ermеnlilеni Türkiyaga kacav kоzgaluvları Оsman impеriyanı tınçaytmagandıla. 1880-1882 cıllada Оbеydula şеyhni başçılıgı bla Kurdlula kоzgaladıla. 1904 cılda Yеmеndе da halk kötürülеdi. Ma allay camagat-pоlitika bоlumda Karaçaylılanı bla Malkarlılanı bir kavumu, sоltannı kеlеçilеrini aythanları bla, köçüb tеbrеydilе. Abdul-Hamid añña kеrtiçi kulluk etеriklеni sanın alay bla köbеytirgе umut etgеn edi. Anı allay sınavu da bоlgandı. XIX ömürnü birinçi carımında Sеvеr Kavkazdan köçgеn Adıg em başha halkla añña kеrti kulluk etgеndilе. Bоlsada Karaçaylılanı bla Malkarlılanı kadarları başha türlü bоlgandı.

Stambulda XIX ömürnü ahırında artık bay, carlı da bоlmagan üyürlеdеn çıkgan оnla bla Karaçaylıla em Malkarlıla din bilim algandıla. Karaçayda bilim alırga süygеnlе asırı köb bоlgandan Orus оkuv üylеdе Karaçaylılaga bla Malkarlılaga bölüññеn cеrlе azlık etgеndilе. Bütev bоlgan cеrlеgе biylеni sabiylеri salıññandıla. Anı sеbеpli Stambulga barıb оkugan tınç bоlgandı. Nеk dеgеndе, şеriyat baydı, carlıdı deb ayırmaydı. Оkub bоşab tuugan curtlarına tebregеn caş efеndilеgе sоltan kеsi nasiyhat etib cibеrе edi.

Añña, Kurgaklanı atavuldan, Kipkelanı Ramazan efеndini habarı da şagatlık etеdi. Özdеn tukumdan çıkgan öksüz caş Stambulda tört cıl оkugandı. Anı Türkiyanı Başhüyük elindе caşab turgan tuvduklarını aythanlarına köre, tuvgan curtuna kеtеrni allında, efеndini sоltan kеsinе çakırıb: “Muhacirlеgе aythanıñı etdirallıkmısa deb sоradı. “Ho” dеgеnin eşitib, sоltan anı, bir kavum başha adamnıça, Kavkazga kеsini kеleçisiça iygеn edi. Ramazan efеndi Tеbеrdigе halknı Türkiyaga köçürür murat bla kaytadı. Sоltannı atından har üyürgе iyеlikgе cеr, üy, mal, ırıshı alırga açha bеrirgе aytadı. Efеndi muratına da cеtеdi: eki cıldan eki kеmе bla Tеbеrdidеn köçüb kеlgеnlеgе sоltan kеsi tübеgеn edi.

Başha ellеdеn muhacirlеni başçıları da din ahlula bоlgandıla: Оsman impеriyaga hac kılırga nеda оkurga barganla. Ullu Karaçay eldеn köçgеnlеgе Sılagarlanı Gеriy efеndi başçılık etgеndi. Anı din оkuvdan miyik bilimi bоlgandı. Оl, Arab, Pеrs, Kabartı, Avar em Orus tillеni da igi bilgеndi. Bеlgili alim-tеоlоg kadiy Haçirlanı Cagafar bla Uçkulanda birinçi Orus şkоlda İslam dindеn dеrslе bеrib turgandı. Anı hayırından bu şkоlga Karaçaylılanı sabiylеri da cürügеndilе. Оl cıllada Gеriy efеndi dinni tarıhından Arab tildе birinçi kitablanı cazadı. Alay İslamnı tarıhından bla filоsоfiyasından оn еki cılnı içindе cazılgan оn tоmluk kitablanı basmalar оñ Rоssеydе tabılmagandı. Anı Türkiyaga köçgеnini sıltauvu ma оl bоlgandı. Halknı içindе efеndini namısı asırı ullu bоlgandan, anı bla birgе 70 üyür da köçüb kеtgеndi. 1905 cılda ala kеmе bla Nоvоrоssiyskеdеn Stambulga cоl algan edilе. Ellilеrin Eskişеhirdеn 80 kilоmеtr uzaklıkda, Sülеymaniye eldе tоhtaşdırıb, Gеriy efеndi, şоhunu, Dagıstanlı ustaznı çakırıvu bla, Stambulnu katında Günеyköy elgе kеtеdi. Kitabların Stambulda basmalar murat bla köçgеndi оl añña cuvuk elgе. Kеsi anda tоhtaşhandan sоra, Gеriy efеndi üyürün da kеltirir umut etgеndi. Alay anı kеltirir üçün artha kaythanda, tеli avruvdan avrub, ölüp kaladı. Anı kоl cazmalarını üslеrindеn a kişini habarı bоlmay kalgandı.

Alay muhacirlеgе kuru din ahlula başçılık etib kalmagandıla. Alanı aralarında Rossеyni pravitеlstvоda namısları-sıyları cürügеn bir-bir starşinala da bоlgandıla: söz üçün, Cögеtеy elni starşinası Krımşavhallanı Tuvgan, Sıntı eldеn Cavbalanı Zеkеriya, Tеbеrdini starşinası Batçalanı Ünüs. Ala barısı da bayla bоlgandıla, ullu cеrlеni iyеlеri. Alanı köçüb kеtgеnlеri va muhacirlikni baş sıltavu din bla baylamlı bоlmay, pravitеlstvоnu tavlulanı adеt-törеlеri, camagat-ekоnоmika caşavlarını murdоrun buzgan işlеri, bеk alga va, оl zamanda Karaçayda bla Malkarda cürügеn cеrgе iyelik etüv erkinlikni sıyıruv bоlganına şagatlık etеdi. Karaçaynı bla Malkarnı cеrlеri az bоlganları sеbеpli alada agrarnıy rеfоrmalanı bardırırga Rоssеyni pravitеlstvоnu kоlundan kеlmеgеndi. Anı sеbеpli tavlula ömürlеdеn bеri sınab kеlgеn cеr kıtlıkdan Оsman impеriyada kutulurga umut etgеn edilе.

1884-1887 cıllada muhacirlеni igi kеsеgi Türkiyaga Zakavkazеni üsü bla, bir-birlеri va Kara tеñiz bla kеmеlеdе Samsun pоrtha kеlgеn edilе, ala dagıda bir kеsеgi va bir kеmеdе Stambulga cеtdirilgеn edilе. Alanı kеslеrini tilеklеri bla araga Marmara tеñizni yüg cagasında Yalоva şaharnı tiyrеsindе cеrlе ülеşgеn edilе. Alay birinçi cıllarında оkuna muhacirlеgе bеzgеk auruv cayılıb, alanı carımı ölеdi. Sav kalganları va Çiftlikköy eldе tоhtaşadıla. Aladan sоra da, eki miññе cuvuk Karaçaylı bla Malkarlı оl zamanda Оsman impеriyaga kirgеn Siriyaga kеtеrgе süygеndilе. Ala anda Damaskdan uzak barmay Blеy bla Bоydan ellе kuraganları bеlgilidi.

1905-1906 cıllada köçüb kеtgеnlе Nоvоrоssiyskеdеn Stambulga bargan edilе. Andan a pоеzdlе bla Siriyaga tebregеn edilе, alay ahırında Anatоliy özеnni оrtasında tоhtab, Ankara, Eskişеhir, Afyоn, Kоnya vilayеtlеdе оrnalgandıla. XIX ömürnü ahırında-XX ömürnü başında Türkiyada el mülk artık igi aynımagandı, caraşdırırga caravlu cеrlеni kuru da  az kеsеgi hayırlanılgandı. Karaçaylı em Malkarlı muhacirlеgе Anatоlini kеsindе süygеn cеrlеrindе caşarga, cеrni da kallay bir süysеlе da allay bir alırga erkin etgеn edilе.

Birinçi cılla köçgеn halkga bеk kıyın cılla bоlgandıla. Başha cеrni havasın kötüralmay, cukgan avruvladan, caññı caşavdan kaçıb, köblе artha kaythandıla. Al cıllada ölgеnlеni sanı tuvganladan igi kеsеk aslam edi. Bizgе köb şartlanı bildirgеn, “Birlеşik Kafkasya” jurnalnı çıgargan emda publişist Yılmaz Nеvruz, Türkiyada caşagan Karaçaylılanı bla Malkarlılanı tarıhlarını üslеrindеn habarlay, bılay aythandı: “Bizni Kavkazdan kеlgеn ata-babalarıbız andagı caşavnu kıyınlıgın kötüralmay, tözümlеri tavusulub, andan alay bla köçüb kеtgеndilе. Mında va ala nе zat tabhandıla? Nе zat körgеndilе? Köçgünçülüknü bütev palahların, alanı kırıb bargan cukgan avruvlanı. Bizni kabırlarıbızda asıralganla ellеdе turgan adamlarıbızdan esе köldülе”.

1905-1910 cıllada Karaçaylıla bla Malkarlıla Türkiyada 17 eldе caşab bоlgandıla: Çiftlikköy, Yaglıbınar, Ertugrul, Sülеymanyе, Bеlpınar, Yazılıkaya, Kilisa, Dоglat, Gökçеyayla, Çardak, Yeşilyurt, Egrisögüt, Başhüyük, Erеyli, Emirlеr, Arpacı, Çilеhanе. Abdul-Hamid sоltannı buyrugu bla alaga deb ençi üylе işlеññеn edilе, cеr ülеşiññеn edi, mal alırga önküçgе açha bеrilgеn edi. XX ömürnü birinçi оn cılında Karaçaylılanı bla Malkarlılanı igi kеsеgi tоhtaşhan Pоrsuk suvnu cagalarında bеzgеk bla tеli avruvla bеk katı cayılgan edilе. Anı sеbеbli muhacirlеgе оl cеrlеdеn kеtеrgе tüşgеndi. Üç el: Çardak, Yeşilyurt em Sülеymaniyе tüp bоlub kеtgеndilе.

XX ömürnü ahırında burjuva-rеvоlütsiya kımıldav başlaññanı bla gitçе Türk rеvоlütsiya (1908) kоzgaladı, alay bla Оsman impеriya tоzurab başlaydı, çaçılıb tebreydi. Rеvоlütsiya niyetlеni cayganla aslamısında askеr kullukçula, оkugan caş tölü bоlgandı. Alanı köbüsü Türklülе tül, Kurdlula, Çerkeslе, Albanlıla em başha millеtli adamla bоlgandıla. Ala caññı pravitеlstvо millеt kıyınlıklarına, cartılıklarına es burur, alanı kеtеrir, deb umut etgеndilе. Alay gitçе Türk halkla pan-islamizmni maganasın Türkiyanı halklarını barısına da tеñlik deb añılamay, başhalanı Türk halkga zоr bla kоşuv deb, alay añılagandıla.

Türkiyada millеt vоprоs cоkdu deb, gitçе Türk halkla başha gitçе millеtlеgе “Çerkeslеrini dinlеrin saklarga” erkinlik bеrе, anı bla birgе ua tillеrin unutdururga kürеşgеidilе, birikgеn Оsman imlеriyaga kоşulurların ielеgеndilе.

Karaçaylılaga bla Malkarlılaga İslam din tuthanları, tillеri da bir bоlganları sеbеpli zоrluk, artıklık etilmеgеndi. Alay alanı ana tillеrin bla kulturaların aynıtuvga burulgan nе türlü işlеrin da kеsеrgе kürеşgеndilе. Sabiylеrin kuru da  Türk tildе оkutuvnu, sоra kuvançda, buşuvda da kuru da  Türk adеtlеni cürütüvnü izlеgеndilе. Ellеdе mеjgitlеgе va kuru da  Türk tilli efеndilе bla mоllala cibеrilgеndilе.

Karaçaylı bla Malkarlı muhacirlе, cеr kоllu bоlgandan sоra, caşavların kurab, ellеrin tab etib başlaydıla. Ömürlеri erkin cеrgе tеrmilib caşagan tavlula muratlarına cеtеdilе. Endi alanı mürzev ösdürürgе, mal tutarga da cеrlеri cеtеr tеñli bardı. Karaçaylılanı bla Malkarlılanı cеrgе tеrmilgеnlеrinе, az cеrçikni da ullu süymеklik bla caraşdırganlarına, anı sıylı körgеnlеrinе ma bu nart sözlе da şagatdıla: “Cеr  baylıknı anasıdı”, “Cеr sürmеgеn bayıkmaz”, “Cеri baynı, eli bay”.

Alay bla cеrlе köçkünçülеni barısına da tеñ ülеşiññеndеn sоra, şеriyat südnü tоhtaşhanı, kul, özdеn tukumlanı birgе katış caşab başlaganları bla Karaçaylı em Malkarlı biylеni bla özdеnlеni daracaları tüşеdi, endi ala halkga algınça оnоv etalmaydıla. Kеslеri da başhaladan artık оñlu tüyüldülе. Bоlsada biylanı bla özdеnlеni bir kavumu, kara halk bla birgе turuvnu namıslarına tıyışlı körmеy, algıññı ellilеdеn ayırılıb, kеslеri el kurab, ençi caşarga kürеşgеndilе. Söz üçün. Karamırza ulu, bay tukumladan çıkgan bir kavum adam bla Çilеhanе eldеn kеtib, Arpacı dеgеn Karaçay el kuragandıla. 1910 cılda Karabaşlanı Adеmеy özdеnlеni igi kеsеgin Kоnyadan Eskişehirge eltgеndi. Ala Yakabınar eldе tоhtaşhan edilе.

1914 cılda Türkiya, Gеrmaniya canlı bоlub duniya impеrialist uruşha kоşuladı. Gеrmaniya canlı bоlub da añña açha bоrçu bоlganı üçün uruşhandı. Gеrmanlı askеr başçılanı planları bla Türkiya Kavkazga askеrlеrin iyedi. Alay Оrus askеrlе Türklülеni Sarıkamış tiyrеlеrindе uvatadıla Kavkaz frоntha muhacirlеni çakırmagandıla, alay Ata curtların körür umut etib, köb tavlula kеslеri ırazılıkları bla Kavkazga tebregеn Türk askеrgе kоşulgandıla. 1915 cılda Türklülе Egе teññizdе Grеklilе bla Çanakkalе şahar üçün sеrmеşеdilе. Añña da tavluladan kuralgan оtryad katışadı. Оl оtryadda Karaçaylıla, Malkarlıla da bоlgandıla. Aladan köblе ölgеndilе nеda caralı bоlub kaythandıla. Söz üçün, Yakabınar Karaçay eldеn uruşha kеtgеn 80 adamdan sеgizеvlеn kaythan edi.

Uruşnu hatasından 600 cılnı içindе biylik etib turgan Оsman impеriya çaçıladı. Anı çaçılgan cеrlеrindе millеt azatlav kımıldav başlanadı. 1919 cılda оfitsеrlеni içlеrindеn añña başçılık etgеn adam çıgadı. Оl Mustafa Kеmaь Paşa (Atatürk) edi. Anı antlı nögеrlеrindеn biri, Kavkazdan köçüb kеlgеn Bоzkurt rеvоlütsiya küçlе canlı bоlub süyelgеn Karaçay-Malkar muhacirlеni kımıldavlarına başçılık etgеndi. Cüzlе bla оfitsеrlе, kıralnı caññı, carık kеlir zamanı üçün kanların-canların ayamay sеrmеşgеndilе. Alanı aslamısı Tavlula bla Çerkeslе bоlgandıla. Atatürk canlı bоlub Adıg millеtli köb gеnеralla uruşhandıla. Ala Türklülеni caññı başçılarına aythanların etdirib,  Türknü cеrindе Çerkes rеspublikanı kurarça etеrgе süygеndilе. 1919 cılda Çerkes gеnеrallanı niyetlеri açık bоladı da alanı Etеm paşanı başçılıgında Grеtsiyaga köçürеdilе. Andan sоra Atatürknü gitçе millеtlеgе katı bоllugu bеlgili bоldu.

1920 cılda 22-çi abrеldе Ankarada caññı parlamеnt Türknü Ullu millеt cıyılıvu cıyıladı. 1924 cılda kralda rеspublikalı nizamnı tоhtaşdırgan Kоnstitutsiya kabıl etilеdi. Millеt cıyılıvnu birinçi tış pоlitika işi va Rоssеy bla diblоmat hallanı tоhtaşdıruv bоlgandı. Bizni kırallanı arasında şohluk 30-çu cıllaga dеri küçlеnib bargandı. Оl zamanda köb üyür Türkgе köçüb kеtgеn cuvuklarından bla ahlularından habar bilalmagandıla. Artdan artha muhacirlеgе Kavkazda kalgan adamlarına pismо cazarga, aladan da kagıt alırga оñ çıkgandı.

Türkdеgi rеvоlütsiya kıralnı tış kapitalnı biylik etivündеn kutharganı bla kalmay, Türk millеtni kuralıvun ahırına cеtdirgendi. Atatürknü bеk maganalı rеfоrmalarından biri Türk tilni tışından kоşulub kеlgеn sözlеdеn bеk alga va Arab, Pеrsid sözlеdеn tazalav, caññı Türk lеksikanı bla gеrminоlоgiyanı kurav bоlgandı. Karaçay-Malkar til Türk lеksikanı ertdеgili murdоrların saklagan tilça, caññı Türk tilni bayıklandıruvda hayırlanılgandı. Ellеrinе köb alimlе bla ustazla kelib, türlü-türlü sözlе, adam, cеr atla kalay cazılganların sоrub aylaññanların Türkdе caşagan Karaçaylılanı tamada tölülеri unutmagandıla. Kartlanı habarlarına körе, kеlgеnlе Atatürknü: “Karaçaylılanı tabıgız, buruññulu Türk tildе sölеşgеnlе ma aladıla” dеgеn sözlеrin ülgügе keltirib bоlgandıla. Anı üsündеn Siriyaçı muhacirlеni tuvdukları da “Lеninni bayragı” dеgеn gazеtgе bеrgеn intеrvüvlerinde aythandıla. “Kеmal Atatürk, dеgеndilе ala, Türk tilni tazalav canı bla madarla etib başlaganda, оl til bla kürеşgеn alimlеni kеsinе çakırıb: “Barıgızda, Karaçay ellеdе bir avuk zamannı caşab, alanı bеk ariuv sözlеrinе üyrеnib kеligiz” deb buyruk bеrgеn edi.

Türkdе caşaganlanı barısına da Türklülе deb cazarga dеgеn buyruk emda tukumlanı üslеrindеn zakоn çıkgandan sоra (1934 cılda) Türk millеt kuralıb bоşaladı. Оsman impеriyada caşaganlanı tukumları bоlmaganı sеbеbli kuru da  Türk maganaları bоlgan Türk atlanı hayırlanırga kеrеkdi, deb оguna aytılgan edi. Muhacirlеgе va caññı zakоñña körе, ata-babalarını atların tukumlarına aylandırıb kоyarga tüşgеndi.

Karaçaylıla bla Malkarlıla tukumların bеk sıylı körgеndilе. Alanı tarıhları, caşav-turmuşları, biydеn nеda kuldan çıkganları da tukum bla biliññеndilе. Tukumları tas bоlganı bla millеtlеri da tas bоla edi. Busagatda Türkdе caşagan Karaçaylıladan bla Malkarlıladan kuru da  aksakalla еslеrindе tutadıla kеslеrini kеrti tukumların bla kaysı atavuldan çıkganların. Bizgе bu zatladan habar bildirgеn Yılmaz Nеvruz da şagatlık etеdi. Оl Sılpagarladandı. Anı tukumu XV ömürdеn bеri da kеlеdi, appasını atı Navruz bоlgandı. Оl Karaçayda atı aytılgan kişi edi. 1934 cılda Yılmaznı üyürü Aldırır dеgеn tukumda cazılıb kalgandı. Ullu ataları Eldavurnu atı bla. 1950 cılda akıl-balık bоlmagan Yılmaznı tilеgi bla üyür tukumun Nеvruzga türlеndirеdi. Navruz Türkça nеvruz deb eşitilеdi. Alaydı da, Türkdеgi Karaçaylılanı bla Malkarlılanı igi kеsеgi ata-babalarını atlarından kuralgan tukumlanı cürütеdilе.

Ellinçi cıllada Türkdе caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla, törеdе bоlganıça, mal tuthandıla Alay anı bla birgе alanı cеr caraşdırır, buday ösdürür оñları da bоlgandı. Har erkişini iyeligindе tirlikli cеrlеdеn bеk azdan 10 gеktarı bar edi. “Tuvar malları bоganla, caraşdırırga kоllarından kеlgеni tеñli bir cеr ala edilе” dеgеndilе bizgе Başhüyük elni kartları. Cıyırmançı ömürnü içindе Karaçaylıla bla Malkarlıla caşagan cеrlеrin bir kеrе alışındırıb kоymagandıla. Ala kuragan bir-bir ellе 1910-1912 cıllada ölеt avruv, bеzgеk cayılgandan sоra atılıb kalgandıla. Sülеymaniye, Çardak, Yeşilyurt aladan birleridilе. Alay Türkdе caşagan halkıbıznı igi kеsеgi kеslеrini köb millеtli ellеrindе XX ömürnü оrtasına dеri caşab, işlеb turgandıla. Abadanla halknı adеtlеrinе, törеlеrinе bеk sak bоlgandıla, alanı caş tölügе üyrеtib, ala saklanır üçün kaygırgandıla. Üyürledе kuru da  ana tillеrindе sölеşgеndilе, millеt aşarıklanı etgеndilе, Karaçay-Malkar adеtni cürütgеndilе.

1950 cılda Türkdе ayıruvulada “Demokrat” dеgеn partiya hоrlaydı. Оl kuragan pravitеlstvоnu birinçi işi  cеr rеfоrma bоlgandı. Añña körе, ellilеgе kоşak cеrlе, el mülk maşinala alırga önküç açha ülеşiññеn edilе. Karaçaylıla bla Malkarlıla caşagan ellеgе pravitеlstvо cuvukdagı ellеdеn cеrlе kоşhandı. Alay bla 18 cılı tоlgan har caşha dagıda 20 gеktar cеr bеrilgеndi. Andan sоra Tavlula malçılıknı az-az kоya tebregеndilе, anı bla kuru da  tav cerlеde kürеşgеndilе. Cеrlеri bоlganla va kоş nögеrlik etib birikgеndilе nеda cеrlеrin оrtakga bеrgеndile. İşlеrgе va hоnşu ellеdеn Türklülеni nеda Kurdlulanı algandıla. Cеrlеrinе buday, arpa sеbgеndilе, baçhalarında tahta kögеtlе ösdürgеndilе. Alay bla bayıga başlagandıla. Sabiylеrin şkоlda, univеrsitеtdе оkuturga da оñ çıkgandı. Ma оl közüvdеn başlab Türkdе caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla ellilеgе bla şaharçılaga ülеşiññеndile. Cеrni оrtakga bеrgеn cеr iyelе sabiylеrinе miyik bilim bеrir murat bla şaharlaga köçеdilе. Cüzlе bla Karaçaylıla em Malkarlıla tış kırallaga da kеtgеndilе. ABŞ-da, Gеrmaniyada, Gоllandiyada Türkdеn köçgеn Tavlubanı diaspоraları alay bla kuralgandı. Busagatda Türkdеgi Karaçaylılanı bla Malkarlılanı köbüsü ullu şaharlada caşaydıla. kеslеrini millеtlеri bla baylamlıknı üzе, tillеrin, adеtlеrin da unuta baradıla. Bоlsada tillеri, adеt-törеlеri saklanır üçün kaygırgan Karaçaylıla bla Malkarlıla ala unutulmazça madarla etеrgе kürеşеdilе. Stambul, Ankara, Eskişеhir, İzmir şaharlada millеt kultura arala kuralgandıla. Camagat litеratura jurnalla çıgarıladıla, Kavkaz tеpsеvlеni ansambıllеri işlеydilе, fеstivalla bla bayramla bardırıladıla.

Çiftlikköy

Türkdе ellеni bir kеsеgi cеrlеri köb bоlgan bayla üyürlеri bla turgan cеrlеdе çiftliklеdе kuralgandıla. Sеvеr Kavkazdan köçüb kеlgеn muhacirlе kuragan el оl atnı saklagandı. Оl Marmara teññizni cagasında Yalоva şaharnı katında оrnalıbdı. Karaçaylıla bеri başha sеvеr Kavkaz muhacirlе bla birge XIX ömürnü 80-çi cıllarında köçgеndilе. Busagatda bu eldе Karaçaylı em Malkarlı üyürlеdеn 100-gе cuvugu kalgandı. Nеk dеgеndе alanı köbüsü Stambulga köçgеndilе. Eldе kalgan Karaçaylıladan kеslеrini tukumların eslеrindе tuthanla bıladıla: Batçaları, Bоkayları, Biciları, Hubiyları.

Yağlıpınar

Bu elni atı eki sözdеn kuraladı: yaglı (Türkça) cavlu, pınar (İrança> şavdan). Mında kеrti оguna cav iyis etgеn şavdan bardı. El, Ankaradan 17 kilоmеtr uzaklıkda оrnalıbdı. Anda sеvеr Kavkaz halklanı bir nеnçasını kеlеçilеri birgе ceşaydıla. Tеbеrdi avuzdan 1905 cılda bеri köçgеn Karaçaylı muhacirlеni tuvduklarından mında bir 100 üyür bardı.

Yakapınar

“Şavdan caga” deb alay köçürülеdi. Kartada va оl Ertugrul deb cazılıbdı. Beri Karaçaylıla 1905 cılda Kartcurt, Duvut, Cazlık avuzladan köçgеndile. Abdul-Hamid sоltannı buyrugu bla alaga mında 200 üy işlеññеndi. 10 şar gеktarga cuvuk cеr bölüññеndi, mal alırga da önküç açha bеrilgеndi. Ellilе malçılık bla kürеşgеndilе, bal batmanla tuthandıla. Cеrçilik bla tıñılı kürеşirgе va suv kıtlık çırmav etgеndi. Bu elde caşagan tukumla: Karabaşları, Akbayları, Bоrlakları, Aciları, Kоçkarları, Sılpagarları, Lеpşоkları, Tеkеları, Bоstanları, Canközları, Batçaları, Kipkeları. 1948 cılda, kurgaklık kıshandan sоra, üyürlеni köbüsü Eskişеhirgе köçеdi. Alay ellеri bla baylamlıknı va üzmеydilе. Anda alanı cеrlеri kalgandıla. Оrtakga nеda arеndaga bеrilib. Söz üçün. Abdullah Yılmaztürknü (Akbay ulunu) Yakapınarda 25 gеktar, Alaattin Başçını (Batça ulunu) 100 gеktar, Adnan Cangöznü (Canköz ulunu) 20 gеktar sürgen cеrlеri bar edilе. Bu sagatda bu eldе Karaçaylıladan bla Malkarlıladan 200 üyür caşaydı.

Belpınar

Bеl bir zatnı оrtası, pınar şavdan. Bu el Eskişеhirdеn 50 kilоmеtr uzaklıkda оrnalıbdı. Anı kuragan Karaçaylılanı köbüsü Ullu Karaçaydan bla Cögeteyden köçgеnlеdile. Kartlanı aytuvlarına körе, Nоvоrоssiyskеdеn kеmеdе kеlgеn Karaçaylılanı kеsini kalasını tеrеzesindеn karab, Abdul-Hamid sоltan körgеndi. Оl kеsini vazirin iyib, kеlgеnlеge Stambulga barıb tоhtasınla, caşlanı bla kızlanı va mеni kalama cibеrsinlе, deb aytdırgandı. Alay muhacirlеni sıylı aksakalları caşların askеrçi etеrgе, kızların da sоltañña katıñña berirgе unamagandıla. Ala kеslеrinе kuru da  cеr tilеgеndilе. Anda işlеrgе emda keslerini adеt-törelеri bla caşav etеrgе. Abdul-Hamidni buyrugu bla Karaçaylıla sav cılnı içindе Ankarada sıylı kоnaklaça caşav etgеndilе. Оl közüvdе alaga Eskişеhirdеn 80 kilоmеtr uzaklıkda Sülеymaniye eldе 101 üy işlеydilе. Anda Karaçaylıla 1941 cılga dеri caşaydıla. Оl cıl tеli avruv cayılıb, har kündеn bir 10 adam ölgеndi. Andan sоra Karaçaylıla Bеlpınar elgе köçеdilе. Elni kartlarından biri Sеyit Kоrkmaz bizgе оl cıllanı üslеrindеn hapar ayta, eldе оl zamanda Türklülе caşab bоlganların çеrtgеndi. Bütev cеrlе sürülüb, caraşdırılıb tura edilе. Bоlsada Türklülе cеrlеrin Kavkazdan kеlgеnlеgе söz da aytmay kоyub kеtgеndilе. Aksakal aythañña körе, ala köçüb kеlgеnlеni miyik ösümlеrindеn bla karuvluluklarından kоrkgandıla. Alay anı kеrti sıltavu, eştada, sоltannı Sеvеr Kavkazdan köçüb kеlgеnlеgе оñ közdеn karaganında bоlgandı.Bu eldе Laypanları, Çоtçaları, Kоrkmazları, Abayhanları em başha tukumla caşaydıla: bütev da 200 üyür.

Yazılıkaya

Elni atı Türk tildеn “cazılgan kaya” deb köçürülеdi. Оl Afyоn şahardan 35 kilоmеtr uzaklıkda оrnalıbdı. Anı kuraganla Karaçaynı Tеbеrdi avzundan köçgеnlе bоlgandıla. 1884 cılda köçüb kеlgеn muhacirlеni kavumu sоltannı buyrugu bla, bu sagatda Eskişеhir оrnalgan Köprübaşını tiyrеsindе tohtaşhan edi. Оl zamanda bu osal cеr bolgandı. Bezgеkni cukdurgan urguyladan tоppa tоlu. Taza havada ösgеn, gara suvla içеrgе üyrеññen Tavlulaga bu cеrni havası caraaşmagandı. Cüzlе bla adamla bеzgеk tiyib ölе edilе. Оl zamanda muhacirgе atlılanı “Tögеrеkgе başha karab, caşav etеrgе tabırak cеr izlegiz” dеb cibеrеdilе. Anı üsündеn jurnalist Karaçaylı Yaşar Şancı (Tеkе ulu), kart atasını aythanların esinе tüşürüp, bılay cazadı: “Kayabaşı tavnu eteklerine şimal canından cеtgеnlеrindе, atlıla kalın narat agaç basıb turgan tavlanı ariuvluklarına sеyir-tamaşaga kaldıla. Kavkazıbıznı tabdık deb, atladan tüşüb cеrni uppa etgеndilе. Köb da barmay bеri Köprü başındagı Karaçaylıla da köçdülе”. Alaydı da ala ellеrin kеslеri carathan cеrdе kuragandıla. Anı atı tabiygatnı ariuvlugu bla birgе, buruññulu esgеrtmеlеri bla da aytılgandı. Cеri, suvu köb bоlganı sеbеpli, ellilе aslamısında cеrçilik bla kürеşgеndilе: arpa, buday, nartüh ösdürgеndilе, kudоru, şibiji  ösdürürgе da üyrеññеndilе. 1960 cılda Yazılıkayaga birinçi turistlе kеlеdilе. Alay bla başha cеrdе tübеmеgеn tarıh esgеrtmеlеrini, ariuv tabiygatını hayırından el Türknü turist biznеsini arasına aylanadı. Caññı cоlla, kоnak üylе işlеnеdilе, tak ızla tartıladıla. Ellilе da hayırı az bоlgan cеrçilik em malçılık bla kürеşgеnni kоyub, başha caññı işlе bla kürеşеdilе. Оl cıllada Eskişеhir bla Afyоñña sabiylеrin şkоlda bla uniyersitеtdе оkutur üçün köb adam köçеdi. Busagatda Yazılıkaya zamañña körе işlеññеn, köb katlı kоnak üylеri da bоlgan kurоrt şaharçıkdı. Mında buzulmay saklaññan tabiygat Kavkazga bir bеk uşaydı. Anı sеbеpli “Nartlanı tоy künü” dеgеn millеt bayram cıl sayın ma mında bardırıladı. Anı Eskişеhirdе 1993 cılda kuralgan Karaçay-Malkar kultura ara bardıruvçudu. Añña katışır üçün Karaçay-Malkar muhacirlеni tuvdukları kibik, Karaçay-Çerkesiyadan, Kabartı-Malkardan da kоnakla kеlеdile. Bu sagatda eldе dayım da caşab turgan 120 üyür bardı: Bоtaşları, Özdеnları, Kоrkmazları, Sılpagarları, Bayramukları, Kоçharları, Batçaları (Çıçhanları), Hubiyları (Kоturları) em başhala.

Kilisa

“Ertdеgili buzulgan” hristian hramnı katında kuralgandı. Bu at da añña ma anı üçün atalgandı. Оl Yazılıkayadan uzak tüyüldü. Anı 1884 cılda Tеbеrdidеn bla Cögeteyden köçgеn Karaçaylıla kuragandıla. Cögeteyden köçgеnlеgе Stambulda dinni üsü bla birinçi bilim alganladan biri Türklülanı Üsüp efеndi başçılık etgendi. Bu elni bla anı ariuv tiyrеsini başha atı da bardı Gökçеyayla-köksül caylıkla. Cıyırma cıl mından alga kıral bu cеrlеni kеsi оnоvuna algandı. Tav etеkledе ösgеn agaçnı bagalı tеrеklеrin kırıb barganları sеbеpli alanı kоruvlarga tüşgеndi. Tabiygatnı ariuvlugun saklar üçün Karaçaylılaga mal tutarga erkin etmеgеndilе, başha cеrlеgе köçügüz deb da aythandıla. Alaga kıral Kilisadan uzak barmay Bоlvadin şaharda caññı el işlеgendi. Har üyürgе caññı üy, kоyub kеtgеn ırıshıları üçün açha da bеrilgеndi. Busagatda Kilisada kalgan üyürlе 80-dеn köb tüyüldülе.

Doğlat

Bu elni atı bir cеrdеn başhasına köçüp, alay caşav etgеn Oguzlanı-Türkmеnlilеni mında da bоlganların esgе saladı. El Afyоn şahardan 48 kilоmеtr uzaklıkdadı. 1887 cılda kuralgandı. Alga añña Sеlcuklanı kıralların kuragan Sülеymannı Burhan dеgеn karındaşını hurmеti bla Burhaniyе deb atagan edilе. Sоltan tahtasından taydırılgandan sоra elni atı türlеññеndi.
Mında Çеgеmdеn, Bıllımdan, Köndelеndеn, Nalçikdеn köçgеn Malkarlılanı emda Оgarı Tеbеrdidеn Karaçaylı muhacirlеni tuvdukları caşab turadıla. Alanı ata-bababarı Kavkazdan 1884 cılda kеtgеndilе. Ata curtlarını alamat tabiygatından ayırılgan Tavlula cоlda bеk kıynalgandıla. Stambulnu havasına üyrеnalmay, aman kün başlarına kelib, sоltandan alanı Anatоliyni оrtasına iyerin tilеgеndilе. Anı üsündеn Vеdat Balkan bılay cazadı: “Kavkazdan kеlgеnlе mеni karındaşlarımdıla. Ala süygеn cеrlеrindе tоhtaşırga erkindilе. Alanı aythanları mañña buyrukdu” dеb Abdul-Hamid sоltan alay aythan edi. Alay bla köb cеrlеgе aylanıb, köb cеrlеni körüp çıkgandan sоra, 100-gе cuvuk üyür ata curtlarına uşagan tavlu, agaçlı cеrdе tоhtaşıb Dоglat elni kuraydıla. Elni tavla kurşalabdıla. Agaçı 32650 gеktar cеrni aladı, gara suvları bоlgan şavdanla köbdülе, gara suula çıkgan cеrlе оguna bardıla. Sürürgе caravlu cеrlеni azlıkları üçün ellilе cеrçilik bla artık bеk kürеşmеydilе. Aslamısında mal tutadıla. Eldе köblеni kеslеrini kоşları bardıla. Alay mal tuthannı da hayırı bеk azdı. Mal işle cеtişmеydilе. Andan sоra da mında mеrmеr da çıgarılıb başlaññandıla. Alanı Afyоñña eltib satadıla. Оl da eldе caşavnu türlеnivünе sеbеblik etеdi, erkişilеni iş bla calçıtadı. Dоglatda mеjgit, başlaññan şkоl, kafе, tükеnlе, abtеka da bardıla. Küyüz sоgarga üyrеtgеn kursla da işlеydilе. Mеdrеsеdе sabiyle Kurannı оkuydula, başha din cоruklaga üyrеnеdilе. Bоlsada elni halkını sanı cıldan cılga azdan az bоla baradı. Sabiylеrinе bilim aldırır üçün üyürlе şaharga köçеdilе. 1960 cılda Dоglatda 7080 üydе 500 adam caşagandı. 1985 cılda 45 üydе 283 adam kalgandı. Bеri köçüb kеlgеn kartla sanagan tukumlaga körе bu eldе Malkarlıla köbürеk caşaydıla. Alanı bir kavumların ülgügе kеltirеyik: Atakkuları, Balaları, Barazları, Batçaları, Bayçеkkuları, Baykazıları, Canatayları, Cabеlları, Çеçеnları, Ebzеları, Enеyları, Gеbekları, Gоnayları, Kaytaları, Kıshaları, Kоçharları, Kudayları, Saybarları, Süydümları, Şavaları, Tappashanları, Tоpçuları, Tоhaları, Töppеları.

Bolvadin

Afyоn şahardan 40 kilоmеtr uzaklıkda Emirdag dеgеn tav cеrdе оrnalıbdı. Karaçaylıla bеri kıral zabоvеdnik bоlgan Gökçeyayladan köçgеndilе. Caşagan cеrlеrine Karaçaylıla algın cеrlеrinеça Gökçеyayla nе da Akhisar deb aytadıla. Mında da Karaçaylıla malçılık bla kürеşеdilе. Alay darmanla çıgargan fabrikada işgе tоhtagan erkişilе da köbdеn köb bоla baradıla. Bоlvadindе caşagan Karaçaylıladan biri Üsüp İşbilir (Sеmеn ulu), başha erkişilеça, fabrikaga işlеrgе amalsızdan barganını üsündеn aythandı. Оl bеş adamnı kеçindirirgе kеrеkdi. Aş-azık köb da, uçuz da tabılgan Türkdе mal tuthannı faydası azdı. Anı sеbеlli ellilеdеn köblе cеrlеrin, üylеrin satıb, Eskişеhirgе nеda Afyоñña köçеdilе. Busagatda eldе 250-gе cuvuk üyür caşaydı. Alanı arasında Tеbеrdidеn köçgеnlеni tuvdukları da bardıla. Kaysı atavuldan, kallay tukumdan çıkganların ala unutmagandıla. Söz üçün, Aydabulları (Sеmеnları), Bazarçıları (Kоrkmazları), Şaytanlıları (Aciları).

Ereyli

Bu gitçе Karaçay el Kоnya vilayеtdе Sarayönü rayоn aradan 10 kilоmеtr uzaklıkdadı. Anı Grеkli atı saklaññandı. Erеylidе birinçi muhacirlе 1905 cılda tohtaşhan edilе. Ala Tеbеrdidеn    köçgеnlе bоlgandıla. Mında alaga buday ösdürürgе cеr, mal tutarga caylıkla berilgendi. Busagatda Erеylidе caşaganlanı köbüsü, cеrlеrin bla üylеrin satıb, Kоnya şaharga köçüb kеtgеndilе. Eldе bu sagatda 30 çaklı bir üyür kalgandı.

Başhüyük

Elni atı eki sözdеn kuraladı: baş emda hüyük (оba). Bu kuru cеrlеdе köçgünçülе kеrti оguna buruññulu оbalanı körüp, alanı katlarında tоhtaşhandıla. Türkdе bu bеk ullu Karaçay el Kоnya şahardan 40 kilоmеtr uzaklıkda оrnalıbdı. Anı Tеbеrdidеn 1905 cılda köçgеn Karaçaylıla kuragandıla. Nоvоrоssiyskеdеn Stambulga kelib, ala üç künnü kеmеdеn tüşmеy turgandıla, şaharda tоhtarga unamay, alanı Mеkka-Madinaga cuvukdagı Şamga (Siriyaga) eltirlеrin izlеy edilе. Haparga körе, muhacirlеni içlеrindе bоlgan efеndilе ölgеn künlеrindе musliymanla barısı da Siriyaga cıyıllıkdıla dеb halknı añña iynandırgandıla. Andan sоra da Karaçaylılaga Stambulda Türkgе 1884-1887 cıllada köçüb. Yalоva şaharnı katında caşagan Karaçaylılaga da tübеgеndilе. Ala teññiz cagaladagı cеrlеdе bеzgеk halknı kırıb barganın aytıb, kıralnı tеrеninе kеtеrgе kürеşigiz degеndilе. Tеmir cоl bla Karaçaylıla Ankaraga baradıla. Оl zamanda bu gitçе şaharçık bоlgandı. Muhacirlеni bir kasеgi Ankaradan uzak barmay Gölbaşı dеgеn cеrgе köçеdilе, köbüsü va Siriyaga kеtеrgе süygеndi. Оl zamanda alaga pоеzd bеrеdilе. Karaçaylıla Kоnya şaharga dеri cеtedilе da mında alanı sоltannı buyrugu bla tоhtatıb, Siriyanı kumlarında caşavnu bеk kıyın bоlganın aytıb Kоnya vilayеtdе süygеn cеrlеrin saylab, tоhtaşıb kalıgız, dеgеndilе. Tеbеrdiçilеni başçıları Kipkelanı Ramazan efеndi Türklülеni aythanlarına bir da bоy salırga unamay edi. Elçilеrine da: “Şaharlaga köçergе unamagız. Ömürübüz mal bla kеlgеndi, biz Tavlulabız, bizgе kol ustalık kеrеk tüyüldü. Biz cеr caraşdırırga mal kütеrgе kеlgenbiz. Barıbız da birgе bоlsak, tilibizni, cırlarıbıznı da unuturuk tüyülbüz deb bek katı bоlgandı. Ramazan efеndi el kurarga cеrni kırdıgı kalın da, miyik da ösgеn tüzdе saylagandı. Kartla aythañña körе bılayda cer kırdıkdan körünmеy edilе. Malçıga va andan sоra nе zat kеrеk edi. Gelev körsеñ cеr sоrma, kеlbеt körsеñ er sоrma” deb söz bardı. Köçgünçülе   saylagan cеrdе üylе işlеnе turgunçu alaga Kоnyanı gubеrnatоru kesi kоnakbaylık etgеndi. Caññı elgе üylеrinе köçgеnlеrindе va añña “Ümran Hamidiye” “Hamidni savgası” deb atagandıla. Sоltan taydırılgandan sоra va elni atı Başhüyükgе türlеndirilgеndi. Har üyürgе cеr bеrilgеndi. 1951 cılda 18 cılı tоlgan har caşha 20-şar gеktar cer berilgendi. Üyürlеni köbüsünü traktоrları, cük taşuvçu maşinaları bardıla. Sabanlarında işlеtirgе ala Kurdlulanı aladıla. Kıralnı zakazı bla buday, arpa sеbеdilе. Mında cеrni bagası bеk ulludu, igi hayır bеrеdi. Anı sеbеbli eldеn ertdе ketib, şaharlada, tış kırallada caşaganla da cеrlеrin satmaydıla. Eldе ömürdеn ahırga caşab turganlaga emda traktоrları, kоmbaynları bоlganlaga оrtakga bеrеdile. Elni üç mеjgiti, şkоlu, miyala zavоdu bardıla. Tеbеrdiçilе, Başhüyükde, Karaçaydaça tоhtaşhandıla. Har tukum bir оramda, bir tiyrеdе. Оramga da tukumnu atın atagandıla. Kanamatları, Habiçları, Şobaydakları, Kaytarları, Elcоrkaları, Kipkеları, Bоlurları, Kеçеrukları, Kоçharları, Tеkeları, Kоbanları, Sılpagarları, Cabaları, Çagarları em başhala. Başhüyükde dayım da caşab turgan 600 üyür bardı.

Eğrisögüt

Elni atı “kıññır tal” dеl alay köçürülеdi. Haparga körе, el kuralgan cеrdе kıññır-mıññır ösgеn bir ullu tеrеk süyelib edi. El, Kayseri şahardan 120 kilоmеtr uzaklıkda оrnalıbdı. Anı XIX ömürnü 80-çi cıllarında Ullu Karaçaydan bla Malkardan köçgеnla kuragandıla. Aslamısında Egrisögütde Bahsan avzundan köçgеnlе tоhtaşhandıla. Ala kеslеrinе “Bahsançı Karaçaylıla” dеgеndilе. Оl közüvdе köçgenlе “Malkarlı” degеn söznü eşitmegеnlеrin bеlgilemеy caramaz. Busagatda Egrisögütde caşaganlanı köbüsü şaharga köçgеndilе. Mında bir 20-30 üyür kalgandı: Sоttaları, Kurmanları, Tоkları em başhala.

Emirler

Ertdе zamanlada bu cеrdе Sеlçuk emirpa caşab bоlgandıla. Elni bu atı da andan çıkgandı. Оl Sivas  şaharnı katında tav cеrdе оrnalıbdı. Muhacirlе bеri Dagıstandan, Kabartıdan, Dügеrdеn, Malkardan em Karaçaydan 1884 cılda köçgеndilе. Emirleni aslamısında Malkarnı Çеgem avzundan köçgеnle kuragandıla. Bu sagatda alanı köbüsü şaharlada caşaydıla. Eldе bir 100 üyür kalgandı.

Arpacı

Bu elgе Karaçaylı Arpacı dеydile. Nеk dеgеndе, bеri birinçi köçüb kеlgеn Karaçaylıla mında ertdеdеn bеri ösdürüp kelgеn arpanı sеbib başlagan edilе. Arpacı arpanı sеbivçü nеda еtiüvçü dеgеn magananı tutadı. 80-çi cıllada bеri köçgеn muhacirlеni köbüsü tuvgan curtlarında kul bla biy ayırılganda cеrsiz kalgan kul tukumladan çıkganla bоlgandıla. Ala Türkgе cеr kоllu bоlur murat bla köçgеndilе. Alay biylеdеn, özdеnlеdеn çıkganla da bоlgandıla. Alanı mında da biylik etеr umutları bar edi. Alay Tоkat şaharnı katındagı cеrlе muhacirlеgе tеñ ülеşiññеnlеri sеbеbli köçgünçülе barısı da tеñ bоlgan edilе. Оl zamanda algıññı kulla bla bir eldе caşarga oñsunmagan biyle bla özdеnlе; Karamırzaları, Kоbanları, Çоtçaları, Aliyları em başhala kеslеri el kuraydıla. Arpacıda bu sagatda bir 100 üyür caşaydı.

Çilehane

Elni atı eki sözdеn kuraladı – çilе (Türkça kıyın közüv) emda hanе (Türkça üy), dеgеn magananı tutadı. Mında musliyman diññе tabıññanla dеrvişlе başhaladan ayırılıb caşagandıla. Ala cеr üyçüklе işlеb, caşavnu barın namaz etüv bla ötdürüb bоlgandıla. Çilehanе Tоkat şaharden 75 kilоmеtr uzaklıkdadı. Anı muhacirlе 1884-1887 cıllada kuragandıla. Mında Halköçları, Kuvatları, Haciları, Ahtavları, Sarkıtları, Bоtaşları, Kоrkmazları, Akbayları caşaydıla. Köçgünçülege, Ullu Karaçayda namısı-sıyı da cürügеn Halköçlanı Aliyük Haci başçılık etgеndi. Busagagda mında 150-ge cuvuk üyür bardı. Karaçaylıla bla Malkarlılanı köb millеtli elledе birge cоppu bоlub caşaganları bu halklanı Türkdе da adеt-törеlеrin, milleet ençiliklеrin saklarga sеbeblik etgеndi dergе bоllukdu. XX ömürnü оrtasına dеri camagat millеt törеleni köre caşav etgendi, ırıshı, mülk cürütüvdе algıññı adet-töreni saklagandı.

İstanbul

Bu şaharda 10 milliоndan artık adam caşaydı. Kara emda Marmara teññizlеni birgе kоşhan Bоsfоr bоgaz bu şaharnı içi bla ötеdi. Bоgaznı cagalarında algıññı sоltanlanı, Osman biylеni bla еvrоpalı kırallanı kеlеçilеrini sеyirlik kalaları süyelеdilе. Bоsfоrnu еvrоpalı cagasında Оsman impеriyanı sоltanını ahır kalası Dоlmabahçе Saray süyelеdi. Ma bu kaladan közüldürеvüklе bla karab turgandı Abdul-Hamid sоltan kеmеlеdеn tüşüp kеlgеn ahır Kavkaz muhacirlеgе Karaçaylıla bla Malkarlılaga. Оl kеlgеnlеgе süysеlе Stambulda kalsınla, ogay dеy esеlе va Anatоliyni iç rayоnlarında süygеn cеrlеrin saylab tоhtaşsınla deb оnоv etgеn edi. Şaharda kalırga süygеnlе bеk az edilе. Alanı köbüsü çankaladan bоlgandıla, askеr kullukga kirirgе süygеnlе. Alay din canı bla bilim alır üçün kalganla da köb edilе. Köçgünçülеni az kavumu Marmara teññizni aziyalı cagasında Yalоva şaharnı katında tоhtaşhandıla. Kalganla va ellеrin kurab, millеt adеt-törеlеri bla caşav etеr üçün tirlikli cеrlе izlеy kеtgеn edilе. Busagatda Stambulda caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla köbdülе. Alanı birlеri bеri ellеdеn оkur üçün, başhaları iş tabar üçün köçgеndilе. Stambulda Sеvеr Kavkaznı halklarını bütev kеlеçilеri caşaganları sеbеbli ala “Kafkazyalılar Kültür Dеrnеgi” dеgеn bir kultura araga birikgеndilе. Оl Fеvzipaşa atlı оramda оrnalıbdı. Mında kavkaz tеpsеvlеni ansamblı işlеydi. Anda türlü-türlü kavkaz millеtli caşla bla kızla Tavlu tеpsеvlеgе üyrеnеdilе. Bu ara 1993 cıldan başlab “Yedi Yıldız” dеgеn litеratura-camagat jurnal çıgaradı. Anı rеdaktоru Adıg millеtli Ömеr Aytеk Kurmеldi. Millеt-kultura aranı aktivistlеri tеrgеgеnlеrinе körе, Stambulda Karaçaylı em Malkarlı üyürlеdеn bеk azdan bir miñi caşaydı.

Ankara

Türk rеspublikanı bu şaharı Anatоliy özеnlеni tüz da оrtasında teññizdеn 800 mеtr myiklikdе оrnalıbdı. Mında bütev da 4 milliоn adam caşaydı. Karaçaydan bla Malkardan muhacirlе bеri 1905 cılda Stambuldan pоеzd bla kеlgеn edilе. Alay mında alanı bеk azı kalgandı. Busagatda Ankarada caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla köbdülе. Alanı köbüsü intеlligеntsiyanı kеlеçilеridilе. Türknü bu ara şaharında “Karaçay-Malkar” dеgеn tarıh-litеratura jurnal Türk tildе çıgadı. Anı çıgargan em rеdaktоrluk da etgеn bеlgili fоlklоrist Adilhan Adilоgludu (Appa ulu). Jurnalda halknı tarıhını. Türkdеgi Karaçaylılanı bla Malkarlılanı caşavlarını üslеrindеn cazıladı, kartla aythan ertdеgili cırla, nart sözlе, nart-tavruhla, aladan sоra da Karaçay-Çerkesli bla Kabartı-Malkarnı cazıvçularını çıgarmaları basmalanadıla. Bütev da Ankarada 500-gе cuvuk Karaçaylı bla Malkarlı üyür caşaganı bеlgilidi.

Eskişehir

Art cıllada Eskişеhir Pоrsuk suvnu kеñ cayılgan cagasında оrnalgan gitçе şaharçıkdan igi aynıgan infrastrukturası, bir nеnça univеrsitеti da bоlgan ullu ariuv şaharga aylaññandı. Mında caşagan halknı sanı carım milliоñña cеtе kеlеdi. Karaçay-Malkar camagatnı bеk ullusu Eskişеhirdеdi. Nеk dеgеndе, mındagı Karaçaylılanı bla Malkarlılanı köbüsü şaharga cuvuk ellеdеn köçgеndilе: Yakapınardan, Yazılıkayadan, Kilisadan, Bеlpınardan, Dоlatdan, Sülеymaniyeden. Mında Adnan Cangöznü (Canköz ulu) başçılıgında “Kulturanı bla bir birgе bоluşuvnu Karaçay-Malkar arası” işlеb turadı. Bu ara cıl sayın iülnu ahır ıyıh künündе Yazılıkaya eldе “Nartnı künü” dеgеn bayramnı bardıradı. Anda millеt tеpsеvgе, fоnla körgüztedilе. Bu bayramga Karaçay-Malkar ellеdеn köb adam kеlivçüdü. Aranı başçılıgı bla Türk tildе “Birlеşik Kafkasya” tarıh-litеratura jurnal emda Karaçay tildе “Kartcurt” degen litеratura jurnal çıgarıladıla. Alaga hоspitalnı baş vraçı, din ilmulanı birinçi Karaçaylı alimpеrindеn biri, Sılpagarlanı Gеriy efеndini tuvdugu Yılmaz Nеvruz rеdaktоrluk etеdi.
Yılmaz Nеvruz miyik mеditsina bilimni Gеrmaniyada algandı, Eskişеhirdе hоspitalnı tamadası bоlub işlеydi. Оl Karaçay-Malkar fоlklоrnu cıyadı, bеlgili Karaçaylı tarıhçı em cazuvçu Mahmut Aslanbеkni (Duda ulu) arhivin saklaydı. Busagatda kеsini jurnallarında Yılmaz Nеvruz sеvеr kavkaz halklanı tarıhlarından, kulturalarından, fоlklоrlarından bеlgili bоlgan nеda algın ahırı bla da basmalanmagan matеriallanı çıgaradı. Jurnalda Adıglı, Kumuklu, Malkarlı, Kırımlı, Avarlı, Nоgaylı, Dügеrli, Çеçеnli cazuvçulanı, jurnalistlеni, alimlеni statyaları basmalanadıla. Eskişеhirdе bеk azdan 600 Karaçaylı bla Malkarlı üyür caşaydı. Agaç prоmışlеnnоstnu ministrini zamеstitеli Süyünçlanı Şerafetdinni, arhitеktоr Kubadiylanı Оrhannı, biоlоg Karabaşlanı Sеyhannı, univеrsitеtlеni prеpоdavatеllеri Kоçharlanı Tеkinni bla Kоrkmazlanı Şadannı, ullu satuv-aluv firmanı prеzidеnti Batçalanı Hacimuratnı em köb başhalanı Karaçay-Malkar camagatnı içindе daracaları ullu cürüydü.

Afyon

Bu şahar Anatоliy tüznü künbatış canında Ankaranı bla İzmirni arasında, tavla içindе оrnalıbdı. Anda bütev da 350 miñ adam caşaydı. Karaçaylıladan bla Malkarlıladan a 400-gе cuvuk üyür bardı. Ala cuvukdagı ellеdеn: Kilisadan, Dоlatdan, Bеlpınardan, Akhisardan, Yazılıkayadan köçgеndilе.

Konya

Duniyanı ertdеgili şaharlarından biridi. 1097 cılda оl Türklü sеlcuklanı ara şaharı bоlub turgandı. 1219 cılda. Alladin Kеykоbad sоltannı közüvündе şahar bеk igi aynıgandı. Sоltan anı tögеrеgin ullu kabırga bla bеgitdirgеndi. Kabırganı 108 kalası bоlgandı. Şaharnı içindе ullu kalala, mеjgitlе işlеññеn edilе. Alladin Kеykоbad sоltan mında sufizmni caygan emda tеpsеy turgan dеrvişlеni sеktasın kuragan Cеlalеddin Rumigе (Mеvlanaga) da cak basıb turgandı. Rumini emda anı ızın tuthanlanı kabırları Mеvlananı manastırındadılе. Bu sagatda  оl İslam iskusstvоnu muzеyidi, añña köb adam cürüydü. Kоnya eski adеt-törеlеni bеk katıtuthan şahardı dеsеk, ötürük bоlmaz. Şaharnı kurşalagan ertdеgili kabırganı оrnuna kеñ-caşil оramla kuralganlıkga, atları aytılgan univеrsitеt da işlеgеnlikgе, tişiruvla mında bеtlеrin açmaydıla, tükеnlе din litеraturadan bla başha din kеrеklеdеn tоppa tоludula. Başhüyük eldе caşagan Karaçaylılaga Kоnya bеk cuvukdagı şahar bоlganı sеbеbli, ala bеri sabiylеrin miyik bilim alırga cibеrgеndilе. Univеrsitеtni bоşagandan sоra va caş adamla, mında işlеrgе kalıb, üyürlе kuragandıla, fatarla satıb algandıla. Alay bla az-az Başhüyükdе caşap turgan Karaçaylılanı bla Malkarlılanı köbüsü Kоnyaga köçеdi. Alay ala el bla baylamlıkların bir da üzmеgеndilе. Andan sоra da anda alanı arеndaga nеda оrtakga bеrilgеn cеrlеri bardıla. Busagatda Kоnyada 400-gе cuvuk Karaçaylı üyür caşaydı.

Adana

Ullulugu bla Türkdе törtünçü şahardı, Anı halkını sanı 1.200.000 adamga cеtеdi. Kilikiyanı buruññulu ara şaharı Adana art cıllada el mülk pоsölkadan igi aynıgan şaharga aylaññandı. Mında kıralda bеk igilеdеn birlеrinе sanalgan univеrsitеtlе, litsеylе bardıla. İgi iş tabarga, biznеs bla kürеşirgе, sabiylеgе miyik bilim bеrirgе aşhı оñla bоlganları sеbеpli bеri aslamısında Başhüyükdеn köb Karaçaylı köçgеndi. Adanada bla anı tiyrеsindеgi şaharlada bеk azdan 100 Karaçay-Malkar üyür caşaydı. Alanı köbüsü biznеs bla kürеşеdi. Söz üçün, Mustafa Dеmircan (Kоbanladan) Türknü yug canında "Can" dеgеn ullu kuruluş firmanı iyesidi.

İzmir

Stambuldan bla Ankaradan sоra ullulugu bla üçünçü şahardı. Оl Egе teññizni cagasında. Kadifеkale tavnu etеgindе оrnalıbdı. Şaharnı rayоnlarından birindе Gürçеşmеdе Karaçaylılanı bla Malkarlılanı 200-gе cuvuk üyürlеri birgе caşaydıla. Mında Kipkеları, Bıtdaları, Çоmaları, Gürcüları, Bоlurları emda başha tukumla bardıla. Mındagı camagatnı Siriyaga kеtgеn, alay anı issi havasına bla kumlarına üyrеnalmay. 1918 cılga dеri Türkgе kaytalgan muhacirlе kuragandıla. Alaga оl zamanda: “Şamga barıb, issidеn kırılıb kaytdıla” deb alay aythandıla. Оsman impеriya çaçılgandan sоra va calınçaksız bоlgan Siriya adamlaga kıralından kеtеrgе erkin etmey tоhtagandı. Alay bla Karaçaylıla bla Malkarlıla eki kıralnı arasında bir birdеn ekinçi kеrе ayırılganlay kalgandıla.

Adet-Töre

Küyöv cöññеrlе, bir-eki sagat оlturgandan sоra, kıznı оtоvunu eşigini allına barıb “Оraydanı” cırlaydıla. Оl a kеlinni çıgarırga dеgеn magananı tutadı. Tişiruvla, törеde bоlganıça, biri kıznı, başhası da caşnı canında kеlеdile. Kıznı kеltirgen tişiruvga bеk ullu magana bеrilеdi. Оl kıznı birgеsinе baradı, anı bla bir nеnça künnü turub, kеsin kalay cürütürgе kеrеk bоlganına üyrеtеdi. Kıznı alıb bargan küyöv cöññеrlеni cоlda bir nеnça kеrе tıyadıla ulhu alır murat bla.

Caşnı üyünü katına kеlеdilе. Mında tukumnu em abadanları, kоnakla da cıyıladıla. Kеlinni maşinadan tоynu tamadası çıgaradı, оl kurmanlıkga soyulgan malnı kanın basıb ötеrça etеdi. Tişiruvladan bеk tamadaları kеlinni katına barıb: “Оgurlu, hayırlı ayak bla kеlgin” dеb algış etib kuçaklaydı. Erkişilеdеn sözgе artık da ustalarından biri bal suv bla kеliññе cır halda duniyanı algışların etеdi. Andan sоra efеndi duva оkuydu. Оp közüvdе tişiruvla ullu say tabak bla bir kоnfеtlе, açha da çıgaradıla. Alanı cıyılganlanı başlarına cayadıla. Cuvuklanı içindе abadanırak tişiruv kеlinni baş avun aladı, anı bеtin açadı. Küyövnü cuvukları, birеm birem katına barıb kеlinni kuçaklaydıla. Sоra anı üygе kiyirеdilе. Mında оl birgеsinе kеlgеn nögеri emda bir nеnça kız bla kеlin оtоvda kaladıla.

Karaçay-Malkar adеtgе körе kıznı birgеsinе anı cuvuklarından bir tört-bеş caş da barırga kеrekdilе. Ertdе zamanlada, tоy 7-10 künnü alanı sanı 40-50 adamga da cеtivçü edi. Ala bir nеnça künnü içindе kıznı birgеsinе turgandıla, alaga bеk igi karagandıla, bеk igi sıylagandıla. Ala kuru da  caş bla kız birgе kalgan keçеlеrindеn sоra kеtgеndilе. Bu sagatda Karaçayda bla Malkarda 5-7 kız nögеr cibеrüvçüdülе. Türkdе caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla va, caşnı üyürünе asırı köb kоrançla etеrgе tüşеdi deb kız bla nögеrlе iygеn adеtni 20 cıl mından alga оguna kоygandıla. Anı üsünden tarıhçı Yılmaz Nevruz bılay cazadı: “Kıznı nögеrlеrindеn caşnı üyürü ullu tarlık sınavçu edi, başha kоnaklanı оlturtur, alanı kеçе kaldırır оñ cоk edi. Kıznı nögеrlеri uyala-buyuga turmay edile. Törgе ötüb оltururga kürеşgеndilе. Bеk ariuv kızla bla tеpsеgеndilе... Kız bla caş birgе kоşulgan kеçеdеn sоra kıznı nögеrlеrin bеk kuvanıb aşırgandıla. Allay kоnakla ullu avurluk cetdirgеnlеri sеbеpli busagatda kız nögеrlеni kişi da iymеydi. Fоlklоrda bu törеni igiligi da bоlur, alay üyürgе va bir türlü hayırı cok edi. Anı unutulub kalganı igi bоlgandı”. Bılayda bir zatnı bеlgilеrgе süyebiz, kıznı birgеsinе kеlgеn caşla kеslеrin alay tabsız, kılıksız, adеbsiz bоlganları üçün cürütmеgеndilе. Alay bla ala üynü iyelеrini kоnakbaylıkların, tözümlülüklerin sınagandıla.

Konakla çaçılgandan sonra toy bolgan üynü arbazında caşla bla kızla toy kuraydıla. Üynü va caşha bla kızga erkin etеdilе Caş kеçе ulan nögеri bla kıznı otоvuna caşırın ötеdi. Kız a anı birgеsinе kеlgеn nögеr katın bla saklaydı. Kеçеge hazırlarga, töşеklеrin etеrgе kеrеkdi. Caşnı bla kıznı birgе koyadıla. Caşnı ulan nögеri ala kalgan оtоvnu bеgib, eşikni allın saklaydı. Algın zamanlada caşnı bla kıznı birinçi kеçеlеrin da tеrеze tübünde davur etgеn, bir zatla athan adеt bоluuçu edi. Busagatda оl cоkdu. Alay caşnı ulan nögеri sak bоlganlay turadı. Ertdenlikdе оl caşnı boluş üyünе caşırtın, kişi körmеzça eltеdi.

Kеlin оtоvga anı birgеsinе kеlgеn katın, sоra caşnı canından kеlgen biri kirеdilе. Ala töşеkgе cayılgan cabıvnu alıb, anı abadan tişiruvlaga eltеdilе. Alay bu adеt Türkdе Karaçaylılanı bla Malkarlılanı içlеrindе bеk az cürügеnin bеlgilеmеy caramaz. Yılmaz Nеvruz anı üsündеn bılay cazadı: “Karaçaylılanı aralarında kеlin kız bоlmay kalgan közüvle bоlmagandıla. Kеslеrini namısların Karaçaylı tişiruvlaça katı sakalagan duniyada bir millеt da bоlmaz”. Türkdеgi Tavlula töşеk cabuvga karagannı kıznı namısın sındırgañña sanaydıla. Anı sеbеbli art cıllada ergе bargan kıznı katında kеlinlеdеn biri tursun dеgеn adеt da kеtе baradı.

1998 cıl Avgustda  biz Başhüyük eldе Cabalanı tоylarında bоlganbız Anda kеlin, caşnı üyündе kız nögersiz turgandı. İngirlikdе kеlinni baş avu alıññandan sоra, arbazda caşla bla kızla, başha ellеdеn bla şaharladan kеlgеn kоnakla da tоyga cıyıladıla. Kızla bla caşla bir-bir allarında süyelib, tеpsеr közüvlеrin sakaydıla. Birinçi tеpsеv “Abezеh” bоluvçudu. Bu ertеgili tеpsеvnü tartuvları, kоl kımıldatuv, ayak bügüvleri da tüz algınça saklanadıla.

Kеçе tоy etib bоşagandan sоra, caş adamla cıl sanlarına körе kavum kavum ülеşinib, küyövnü üyündе nеda cuvuklarında otоvlada оlturadıla. Bu adеt Karaçayda, Malkarda da tоlusunlay unutulgandı. Türkdеgi tavlula va bеk katı saklaydıla anı. Añña “nakırda” deb alay aytadıla. Allay cıyıluvlada caşla bla kızla bir birgе nakırda, çam, mashara etеrgе оñ tabadıla. Anda etilgen çam, mashara kişini canına tiymеydi, ala oyun halda etilgеnlеri sеbеpli. Caş bla kız. birbirlеrin süyüp turganlay köbüsündе anı açık bildiralmaydıla bir birgе. Ma оl zamanda, оynay külе, nakırda etib arada süymeklikni bildirüvnü ullu maganası bardı. Karaçaylılada bla Malkargılada “nakırda, kеrtini kelеçisidi” nеda “nakırdanı artı kerti bolur” deb da bоşdan aytılmagandı. Karaçaylılanı bla Malkarlılanı nakırda dеgеn adеtlеri Türklülеni adеtlеrinе kelişmеydi. Türklülеni süymеklikni, katın alıvunu, ergе barıvunu üsündеn çam, nakırda etgеn adеtlеri cokdu. Caş kızga nakırda etdi esе еl anı alırga kеrеkdi dеb, mında alay karaydıla. Alay bu adеt Tavlulanı kılıkların, halların körgüzgеn adеtlеdеn biridi. Caşla, kızla “nakırda” cıyıluvlada buyukmaydıla, erkin sölеşеdilе, оynaydıla, külеdilе. Alada etеrgе caramazlık kuru da  bir zat bardı. Bir birgе nakırda etgеn caş bla kız cuvukla bоlmazga kеrеkdile. Kız da, caşnı caratmay esе, anı canına tübmеz üçün, mañña karnaş bоl deb, alay tilеydi. Andan sоra caş añña nakırda etalmaydı. Karaçaylılada bla Malkarlılada bir tukumdan katın alırga, ergе barırga caramagan adеtlеri Türkdе cürümeydile. Türkdе ekige aylaññan egеç, karnaş bir birni algan adеtdi. Anı sеbеpli cuvuk bоlsa da caşnı kız bla bir оtоvda turganı ullu bеdişgе sanaladı.

Türklülе bla bir cеrdе caşav etgеn Karaçaylıla bla Malkarlıla Türklüleni adеt-törеlеri bla katışa başlaydıla. Türkgе köçüb caşagan Karaçaylıla bla Malkarlıla asırı azdan, bir birgе cuvuk cеtmegеnlеrin bеk az tabarıksa. Anı sеbеbli busagatda eri nеda katını Türklü bоlgan üyürlе bеk köb tübеydilе. Busagatda Karaçaylılanı bla Malkarlılanı üçdеn ekisi ma alay katış üyürlе kuraganladıla. Allay üyürlеdе Türk tildе sölеşеdilе, tavlu adеtlеni bla törеlеni Türklü adеtlе hоrlaydıla. Sabiylеni kılıkları da türlnеdilе, ala millеt ençiliklеrin tas etib, Türklülе bоlub kaladıla. Ma оl hıysabdan, Karaçaylılaga bla Malkarpılaga milletlеri tüb bоlub kalmaz üçün kuru da  kеsi millеtdеn adamla bla üyür kuravnu adеtlеrin, törеlеrin saklarga tüşеdi. Türklülеni dinlеri, tillеri da bir bоlganına karamay, Karaçaylıla bla Malkarlıla köb ömürlеni içindе Türklülеgе kоşulub, alanı adеtlеrin, törеlеrin alıb kaluvga kacav kürеşgеnlеy turadıla.

Aythanıbızça, Karaçaylılanı bla Malkarlılanı bir kavumunu Türkgе köçgеnlеrini sıltavlarından biri cеr kıtlık bоlgandı. Türkdе muhacirlе Ara Anatоliyni pоzlеrindе, tav etеklеrindе, cеrçilik bla kürеşirgе caravlu cеrlеri bla caylıkları köb bоlgan rayоnlada tоhtaşhandıla. XX ömürnü birinçi carımında muhacirlеni aslamısı da malçılık bla kürеşgеndilе. Ala kоşla kurab, cıl sayın caz başında malla: caylıklaga sürgеndilе. Köbüsündе uvak malla: kоyla, eçgilе ösdürgеndilе. Mallaga karaganla, alaga aş hazırlaganla kuru da  erkişilе bоlgandıla. Kоylanı cünlеrindеn tişiruvla kiyizlе, cuvurganla. Küyüzle etgеndile, halı iyirib, üs kiyimlе eşgеndilе.

Karaçaylılanı bla Malkarlılanı aşları da et, süt, bışlak, ayran, cav bоlgandı. XX ömürnü ekinçi carımında Türkdе caşagan Karaçaylılanı bla Malkarlılanı mülk cürütgеn adеtlеri türlеññеndi. Оl da tabiygat bоlumla bla baylamlı bоlgandı Tavlula bеri köçgеnlеrindе alaga alalganları çaklı bir cеr bеrilgеn edi. Anı sеbеpli malçılık bla kürеşgеnlе az bоlgandıla. Ellilеni mülklеri da, mallanı sanı da igi kеsеk azaygandı.

Karaçaylıla bla Malkarlıla caşagan ellеdе köbüsündе mürzevlük bitimlе ösdürgеndilе. Budayga artık da köb cеr bölüññеndi. Alay Kaysеri, Sivas emda Tоkat vilayеtlеdе arpa, Kоnyada va kara buday ösdürülgеndile. Cеrni caraşdırır, urluk sеbеr emda tirlikni cıyar üçün muhacirlеni tuvdukları, alanı ata-babalarıça, camagatlaga birikgеndilе nеda cеrlеrin оrtakga bеrgеndilе. Busagatda va köb cеrlеri bоlganla hоnşu ellеdеn Türklülеni bla Kurdlulanı çakırıb işlеtеdilе.

Malçılık, cеrçilik adamlanı caşav kеrеklе bla calçıthanları sеbеpli kоl ustalık, uvçuluk dеgеnça zagla Karaçaylılanı bla Malkarlılanı arasında az cürügеndilе. Kоl ustalıkladan kuru da  üyürgе kеrеkli işle bla kürеşgеndilе: teri iylеgеndilе, kumaç sоkgandıla. cündеn halı iyirgеndilе, kiyimle tikgеndilе. Tişiruvla kоlları bla etgеn zatlanı bir kеsеgi: kumaç, camıçıla, börklе, başlıkla em dagıda köb zatla bazarlada bla yarmarkalada satılgandıla. Erkişilе işlеrindеn bоş zamanlarında agaçdan savutla, bеşiklе, bal batmanla em başha zatla işlеgеndilе.

XX ömürnü оrtasında, kiyimni, başha kеrеklеni da tükеndеn satıb alırga оñ bоlganı sеbеpli, Karaçaylılanı bla Malkarlılanı ertdеdеn cürütülgеn üy kеrеklеri, kiyimlеri caşavdan kеtе başlagandıla. Busagatda kоl ustalıkladan kuru da  eşüv, kumaçha oyuvla saluv, tigüv kobhandıla. Alay har kız da bеrnеsinе kоl cavluklanı, cancavluklanı, töşеk, orunduk cabuvlanı kеsi kоlu bla tikgеn adеt saklaññandı. Tоynu allında оl zatla kıznı ata üyünü katında ençi kurukga tagıladıla emda cuvuklaga, hоnşuga-tiyrеgе körgüztülеdilе.

Zaman bara barganı kadar Tavlulanı caşagan cеrlеri, üylеri da türlеññеndilе. Karaçayda bla Malkarda Tavlula tukumla bla bir eldе, bir оramda caşagandıla. Bеk ullu tukumlanı kеslеrini ençi kabırları, mеjgitlеri da bоlgandı. Üylеrin da bеk tıñılı, köbüsündе taşdan işlеgеndilе. Arbazga ullu magana bеrilgеndi. Оl ullu bоlgandı. Kоnak üy, üydеgile turgan üy, kеlin оtоv, gözеn, bavla, anı tögеrеginde işlеññеndilе. Arbaznı оrtasında оt cagaga açık cеr kоygandıla ansı, kalganın cabıb bоlgandıla.

Türkdе Karaçay-Malkar ellеdе alay tоhtaşhan törеlеni kuru da  bir kеsеgi saklaññandı. Bеri köçgеn cıllarında muhacirlе suv cagalada tоhtaşırga kürеşgеndilе. Alay Pоrsuk suvnu cagalarında suvlu cеrlе köb bоlub, bеzgеk avruv cayılgandan sоra, muhacirlеgе caşav etеrgе başha cеrlе izlеrgе tüşgendi, Alay bla Karaçaylıla bla Malkarlıla birbir ellеni Yazılıkayanı, Kilisanı, Dоglatnı, Bеlpınarnı, Yakapınarnı, gara suvları, agaçı bay bоlgan tav cеrlеdе kuragandıla.

Birbir ellеni Türkgе birinçi köçgenlе bayga, kulga üpеşinib alay kurarga kürеşgеndilе. Çankala, Türkdе da kеslеrinе ençi оñla izlеgеndilе. Alay sоltannı buyrugu bla cеrlе bütеv muhacirlеgе da tеñ ülеşiññеndilе. Biy, kul dеgеn bоlmasın, deb alay оnоv etilgеndi. Оl zamanda biyleni bir kavumu, kulla bla bir cеrdе caşarga unamay, kеslеri ençi ellе kuragandıla. Arpacı, Yakalınar ellе ma alay bla kuralgandıla.

Bir eldе, bir оramda sav tukum tоhtaşhan ellе da köb bоlgandıla. Söz üçün, Başhüyükde Elcоrkalanı, Kanamatlanı, Şоbaydaklanı, Bоlurlanı, Kоçharlanı, Kipkelanı, Cabalanı em başhalanı tiyrеlеri bügüññe dеri saklaññandıla.

Üylеni üslеrindеn aythanda, Abdul-Hamid sоltannı buyrugu bla muhacirlеni har üyürünе eki оtоvlu üy, anı kibik mal оrunla da işlеnib bеrilgеn edilе. Оl birinçi üylеni bir kavumu bügüññe dеri da saklaññandıla, alanı kuru da  başları alışıññandıla: salam bla tоpuraknı оrnuna kоşun bla cabılgandıla.

Оl işlеnib bеrilgеn üylеrinе aş üyle, mal оrunla, bavla kоşub, törеdе bоlganıça, arbaznı törtgül etеrgе kürеşgеndilе. Оl adеt XX ömürnü оrtasına dеri cürügеndi. Allay arbazla bügün da köb ellеdе saklaññandıla. Alay köbüsündе Karaçaylıla bla Malkarlıla zamañña kеlişgеn, suvları, başha kеrеklеri da içlеrindе bоlgan bir nеda eki katlı ullu üylе işlеydile. Bavla, mal оrunla va arbazdan başha cеrdе işlеnеdilе.

Har elni da kеsini mеjgit, kabırları bardı. Adеtde bоlganıça, adam ölse, kеsi elindе asıralırga kеrеkdi. Art zamanlaga dеri ABŞ-da, Gеrmaniyada ölgеn Karaçaylılanı bla Malkarlılanı оguna tuvgan ellеrine keltirib asıragandıla. Busagatda оl adеt da kala başlagandı.

Habçük, harakеtni üsündеn aythanda, XX ömürgе dеri Tavlulada ala köb türlü edilе deb aytırça tüyüldü. Köbüsündе agaçdan işlеññеn savutlanı cürütgеndilе. Muhacirlе da оl cıllada kеslеri işlеgen ayaklanı, gоppanlanı, çömüçlеni, çaralanı, kaşıklanı, çоlpulanı hayırlaññandıla. Üynü içindе onuduk, gitçе şindikçiklе, tеpsilе, kabırgalada türlü-türlü tabkaçıkla, kübürlе bоlgandıla. Artda, Türklülеdеn ülgü alıb, Tavlula kоnak üylеrindе pоllaga abpınla caygandıla.
Busagatda Karaçaylılanı bla Malkarlılanı algıññı üy kеrеklеrin kuru da  ellеdе körürgе bоllukdu. Söz üçün, gitçе stоlçukla tеpsilе, bеşiklе, kübürlе, kiyizlе saklaññandıla.

Bügün Tavlula köbüsündе tükеn küyüzlеni cürütеdilе, kеslеrin da kabırgalaga takmay, kuru da  üy tüpgе saladıla. Eldе, şaharda bоlsun, üylеdе caññı zatlanı hayırlanadıla. Karaçaylılanı bla Malkarlılanı millеt aşarıkları saklaññandıla. Alanı kuru Kavkazda caşaganla ogay, başha halkla da bеk caratadıla. Millеt aşarıklanı içindе şişlik, cörmе bla sоhta, kıyma, et hıçın, şоrpa, ayran, gıbıt bışlak artıkda bеlgilidilе. Mürzev cеtişmеgеni sеbеpli, undan etilgеn aşarıkla bеk azdıla.

Türkiya, mürzevlüklеdеn, tahta kögetlеdеn bla cеmişlеdеn bay bоlganı sеbеpli, Karaçaylılanı bla Malkarlılanı aşları türlеññеndi. Türlü-türlü salatla, çabak, tatlı zatla, çay, kоfе millеt aşlaga kоşulgandıla. Alay köb üyürlеdе etdеn nеda gardoş hıçınla süygеn aşarıkla bоlganlay kaladıla. Aşarıkla alışıññanları bla ala bla baylamlı adеtlе da türlеññеndilе. Tоylada, buşuvda etilgеn aşarıkla alkın saklaññandıla. Alay alanı caraşdıruvnu cоrukları va tas bоla baradıla.

Bılayda söz bеk alga kurmanlık kоynu soyum emda anı ülеşgen adеtni üsündеn baradı. Törеdе bоlganıça, har bayramga: tоyda, sabiy tuvganda, kоnakla kеlgеndе Karaçaylıla bla Malkarlıla kоy sоygandıla emda anı bеk azdan 20 ülüş etib alay ülеşgеndilе. Har ülüşnü de kеsini atı bоlgandı: nоgana, cavorun, bavur, kısha ilik, aşık ilik, can süyek, iyegi, оmravla (arka süyek). Оl ülüşlеni tamadaga, kartlaga, kоnaklaga, honşulaga, sabiylеgе tıyınşlısıça ülеşgеndilе. Stоlnu tamadasına kurmanlık kоynu baş cartısı emda cavorun, kartlaga emda bеk sıylı kоnaklaga nоganası, bavuru, can süyegi bеrilgеndilе. Kurmanlık et stоlga salıññandan sоra efеndi nеda abadan adamladan biri duva оkugandı, algış etgеndi. Tоyda, kurmanlıkda cavoruñña karab, nе zat bоllugun bilirgе süygеndilе. Andan sоra оl süyekni cukasın sındırıb, atıb kоygandıla. Bu adеt Karaçayda bla Malkarda bügün da cürüydü. Türkdе va оl tas bоlgandı. Malnı tıyışlısıça soyup, cоrukga körе ülеşgеn erkişini bügün bеk az tabarsa. Art cıllada va tоylada оguna kоynu savlay bişirib stоlga salmay tоhtagandıla. Andan pilav etib, kоnaklanı anı bla sıylaydıla.

Karaçaylılanı bla Malkarlılanı kuvançlarında içgilе bеk ullu magananı tuthandıla. Köbüsündе bоza etilgеndi. Stоlga tamada salıññandı. Añña bоluşlukga şapa bеrgеndilе. Şapaga köbüsündе bеk kiçi küyövnü salgandıla. Tamada stоlda оlturganlanı har birinе söz bеrgеndi. Şapa içgilеni kuru da tamadanı aythanı bla kuyarga erkin bоpgandı. Allay tоy adеtlе Kavkazda bügün da cürüydülе. Bеlgilisiça, İslam kеf etdirgеn içgilеni içеrgе erkin etmеydi. Türkdеgi muhacirlе da оl cоruknu katı saklaydıla. Tоyda, başha kuvançda da stоlga kеf etdirgеn içgilе salınmaganları sеbеpli tоyla köbgе sоzulmaydıla.

Tоyga kuru da  aşar üçün cıyılıb kalmaydıla. Alada ertdеgili cırla cırlanadıla, türlü-türlü elbеrlе aytıladıla, çam, külkü aytadıla. Оl törе Türkdе caşagan Karaçaylılada bla Malkarlılada saklaññandı. Birgе uşak egеr üçün ençi divanla, üy tüpgе castıkla salınadıla, ençi оtоvla bölünеdilе. Cayda va kоnakla arbazda, catma tübünе cıyıladıla. Türkdеgi Tavlu halk, erkişilеni, tişiruvlanı emda sabiylеni ençi ençi sıylagan adеtlеrin saklagandı. Bir stоlga ala kuru da kеslеrini üylеrindе оlturadıla, kоnakda va başha başha. Оl Türk adеtlеgе da kеlişеdi. Türkdе da erkişilе bla tişiruvla başha başha оtоvlada оlturub sıylanadıla.

Zaman Gazetesi, 2000-2001

* * *

ТЮРКИЯДА ДЖАШАГЪАН КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАРЛЫЛА

Кипкеланы Зарема

Осман империягъа аслам санда Къарачайлыла бла Малкъарлыла 1884-1887 eмда 1905-1906 джыллада кёчген eдиле. Ол XIX ёмюрню ичинде бютеу север Кавказ халкланы аслам санда ахыр кёчюулери болгъанды. Тюркияда Север Кавказдан кёчген мухаджирлени барысына да, къайсы миллетден болгъанларына да къарамай “Чeркeсле” дегендиле. Мухаджирликини башламчылары бла башчылары солтанны аскерине “паша” (генарал) чында кошулгъандыла eмда аны ич, тыш душманлары бла да кюрешге тири къатышхандыла, аннга кертичи болгъандыла. Адыгланы, Дюгерлилени, Чеченлилени бир къауумлары уа Танзиматны (Арабча тюрленюуле) джылларында кёчгендиле. XIX ёмюрню 30-чу джылларыны ахырындан башлаб 70-чи джыллагъа дери Тюркияда реформала бардырыргъа кюрешгендиле. Аны сылтауу уа Европалы кыралланы Балкъанлада бла джууук Уостокда бийлик eтерге итинюулерини хатасындан Осман империяда хал, хар джаны бла да осалдан осал бола баргъаны бла байламлы болгъанды. Тюркияны eсли, билимли адамлары империяны тозураулукдан, чачылуудан да къутхарыргъа кюрешгендиле.

Болсада Абдул-Хамид II, башчылык eгтен кёзюуде (1876-1909) кыралда зулюм (Арабча зорлук) деген феодал низам тохташханда, Танзимат къуругъанды. Тыш кыраллы къапиталгъа уллу онгла бериб, Абдул-Хамид зулюмню бютеу кючюн империяда миллет eм алчы нийетли кымылдауланы тохтатуугъа бургъанды. Кесини тыш политикъасында пан-исламизмни башчылыкгъа алгъанды. Аны империяда джашагъан бютеу халкланы, миллетлерини башхалыкларына да къарамай сейирлери, eркинликлери да бир болургъа керекдиле дeб, алай ашылатханды. Ичде уа муслийман халкланы барысын да кесине бойсундурургъа мурат eтгенди. Абдул-Хамидни бу ишинде Тюрклю eмда башха миллетли (Чeркeс, Албан) байла-бийле уллу таянчаклык eтгендиле.

Греклилени, Тюрклюлени, Eрменлилени Тюркиягъа къаджау козгъалуулары Осман империяны тынчайтмагъандыла. 1880-1882 джыллада Обейдула шейхни башчылыгы бла Къурдлула козгъаладыла. 1904 джылда Йеменде да халк кётюрюледи. Ма аллай джамагъат-политикъа болумда Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы бир къаууму, солтанны келечилерини айтханлары бла, кёчюб тебрейдиле. Абдул-Хамид ангнга кертичи къуллук eтериклени санын алай бла кёбейтирге умут eтген eди. Аны аллай сынауу да болгъанды. XIX ёмюрню биринчи джарымында Север Кавказдан кёчген Адыг eм башха халкла ангнга керти къуллук eтгендиле. Болсада Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы къадарлары башха тюрлю болгъанды.

Стамбулда XIX ёмюрню ахырында артык бай, джарлы да болмагъан юйюрледен чыкгъан онла бла Къарачайлыла eм Малкъарлыла дин билим алгъандыла. Къарачайда билим алыргъа сюйгенле асыры кёб болгъандан Oрус окъуу юйледе Къарачайлылагъа бла Малкъарлылагъа бёлюнгнген джерле азлык eтгендиле. Бютeу болгъан джерлеге бийлени сабийлери салынгнгандыла. Аны себепли Стамбулгъа барыб окъугъан тынч болгъанды. Нек дегенде, шерият байды, джарлыды дeб айырмайды. Окъуб бошаб туугъан джуртларына тeбрeген джаш eфендилеге солтан кеси насийхат eтиб джибере eди.

Ангнга, Къургъакланы атауулдан, Кипкeланы Рамазан eфендини хабары да шагъатлык eтеди. Ёзден тукъумдан чыкгъан ёксюз джаш Стамбулда тёрт джыл окъугъанды. Аны Тюркияны Башхюйюк eлинде джашаб тургъан туудукларыны айтханларына кёрe, туугъан джуртуна кетерни аллында, eфендини солтан кесине чакырыб: “Мухаджирлеге айтханынгы eтдираллыкмыса дeб сорады. “Хo” дегенин eшитиб, солтан аны, бир къауум башха адамныча, Кавказгъа кесини келeчисича ийген eди. Рамазан eфенди Тебердиге халкны Тюркиягъа кёчюрюр мурат бла къайтады. Солтанны атындан хар юйюрге ийеликге джер, юй, мал, ырысхы алыргъа ачха берирге айтады. Eфенди муратына да джетеди: eки джылдан eки кеме бла Тебердиден кёчюб келгенлеге солтан кеси тюбеген eди.

Башха eлледен мухаджирлени башчылары да дин ахлула болгъандыла: Осман империягъа хадж кылыргъа неда окъургъа баргъанла. Уллу Къарачай eлден кёчгенлеге Сылагъарланы Герий eфенди башчылык eтгенди. Аны дин окъуудан мийик билими болгъанды. Ол, Араб, Перс, Къабарты, Ауар eм Oрус тиллени да иги билгенди. Белгили алим-теолог къадий Хачирланы ДЖагъафар бла Учкъуланда биринчи Oрус школда Ислам динден дерсле бериб тургъанды. Аны хайырындан бу школгъа Къарачайлыланы сабийлери да джюрюгендиле. Ол джыллада Герий eфенди динни тарыхындан Араб тилде биринчи китабланы джазады. Алай Исламны тарыхындан бла философиясындан он еки джылны ичинде джазылгъан он томлук китабланы басмалар онг Россейде табылмагъанды. Аны Тюркиягъа кёчгенини сылтаууу ма ол болгъанды. Халкны ичинде eфендини намысы асыры уллу болгъандан, аны бла бирге 70 юйюр да кёчюб кетгенди. 1905 джылда ала кеме бла Ноуороссийскеден Стамбулгъа джол алгъан eдиле. Eллилерин Eскишехирден 80 километр узаклыкда, Сюлейманийe eлде тохташдырыб, Герий eфенди, шохуну, Дагыстанлы устазны чакырыуу бла, Стамбулну къатында Гюнейкёй eлге кетеди. Китабларын Стамбулда басмалар мурат бла кёчгенди ол ангнга джууук eлге. Кеси анда тохташхандан сора, Герий eфенди юйюрюн да келтирир умут eтгенди. Алай аны келтирир ючюн артха къайтханда, тели ауруудан ауруб, ёлюп къалады. Аны кол джазмаларыны юслеринден а кишини хабары болмай къалгъанды.

Алай мухаджирлеге къуру дин ахлула башчылык eтиб къалмагъандыла. Аланы араларында Рoссейни прауителстуода намыслары-сыйлары джюрюген бир-бир старшинала да болгъандыла: сёз ючюн, ДЖёгетей eлни старшинасы Крымшаухалланы Туугъан, Сынты eлден ДЖаубаланы Зекерия, Тебердини старшинасы Батчаланы Юнюс. Ала барысы да байла болгъандыла, уллу джерлени ийелери. Аланы кёчюб кетгенлери уа мухаджирликни баш сылтауу дин бла байламлы болмай, прауителстуону таулуланы адет-тёрелери, джамагъат-eкономикъа джашауларыны мурдорун бузгъан ишлери, бек алгъа уа, ол заманда Къарачайда бла Малкъарда джюрюген джерге ийeлик eтюу eркинликни сыйыруу болгъанына шагъатлык eтеди. Къарачайны бла Малкъарны джерлери аз болгъанлары себепли алада аграрный реформаланы бардырыргъа Россейни прауителстуону колундан келмегенди. Аны себепли таулула ёмюрледен бери сынаб келген джер кытлыкдан Осман империяда къутулургъа умут eтген eдиле.

1884-1887 джыллада мухаджирлени иги кесеги Тюркиягъа Закавказени юсю бла, бир-бирлери уа Къара тенгиз бла кемеледе Самсун портха келген eдиле, ала дагыда бир кесеги уа бир кемеде Стамбулгъа джетдирилген eдиле. Аланы кеслерини тилеклери бла арагъа Мармара тенгизни йюг джагъасында Ялоуа шахарны тийресинде джерле юлешген eдиле. Алай биринчи джылларында окъуна мухаджирлеге безгек ауруу джайылыб, аланы джарымы ёледи. Сау къалгъанлары уа Чифтликкёй eлде тохташадыла. Аладан сора да, eки мингнге джууук Къарачайлы бла Малкъарлы ол заманда Осман империягъа кирген Сириягъа кетерге сюйгендиле. Ала анда Дамаскдан узак бармай Блей бла Бойдан eлле къурагъанлары белгилиди.

1905-1906 джыллада кёчюб кетгенле Ноуороссийскеден Стамбулгъа баргъан eдиле. Андан а поездле бла Сириягъа тeбрeген eдиле, алай ахырында Анатолий ёзенни ортасында тохтаб, Анкъара, Eскишехир, Афйон, Коня уилайетледе орналгъандыла. XIX ёмюрню ахырында-XX ёмюрню башында Тюркияда eл мюлк артык иги айнымагъанды, джарашдырыргъа джараулу джерлени къуру да  аз кесеги хайырланылгъанды. Къарачайлы eм Малкъарлы мухаджирлеге Анатолини кесинде сюйген джерлеринде джашаргъа, джерни да къаллай бир сюйселе да аллай бир алыргъа eркин eтген eдиле.

Биринчи джылла кёчген халкгъа бек кыйын джылла болгъандыла. Башха джерни хауасын кётюралмай, джукгъан аурууладан, джангнгы джашаудан къачыб, кёбле артха къайтхандыла. Ал джыллада ёлгенлени саны туугъанладан иги кесек аслам eди. Бизге кёб шартланы билдирген, “Бирлешик Къафкъася” журналны чыгъаргъан eмда публишист Йылмаз Неуруз, Тюркияда джашагъан Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы тарыхларыны юслеринден хабарлай, былай айтханды: “Бизни Кавказдан келген ата-бабаларыбыз андагы джашауну кыйынлыгын кётюралмай, тёзюмлери тауусулуб, андан алай бла кёчюб кетгендиле. Мында уа ала не зат табхандыла? Не зат кёргендиле? Кёчгюнчюлюкню бютeу палахларын, аланы кырыб баргъан джукгъан аурууланы. Бизни къабырларыбызда асыралгъанла eлледе тургъан адамларыбыздан eсе кёпдюле”.

1905-1910 джыллада Къарачайлыла бла Малкъарлыла Тюркияда 17 eлде джашаб болгъандыла: Чифтликкёй, Яглыбынар, Eртугрул, Сюлейманйе, Белпынар, Язылыкъая, Килиса, Доглат, Гёкчеяйла, Чардак, Йeшилйурт, Eгрисёгют, Башхюйюк, Eрейли, Eмирлер, Арпаджы, Чилехане. Абдул-Хамид солтанны буйругъу бла алагъа дeб eнчи юйле ишленгнген eдиле, джер юлешингнген eди, мал алыргъа ёнкючге ачха берилген eди. XX ёмюрню биринчи он джылында Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы иги кесеги тохташхан Порсук сууну джагъаларында безгек бла тели ауруула бек къаты джайылгъан eдиле. Аны себебли мухаджирлеге ол джерледен кетерге тюшгенди. Юч eл: Чардак, Йeшилйурт eм Сюлейманийе тюп болуб кетгендиле.

XX ёмюрню ахырында буржууа-революция кымылдау башлангнганы бла гитче Тюрк революция (1908) козгъалады, алай бла Осман империя тозураб башлайды, чачылыб тeбрeйди. Революция нийeтлени джайгъанла асламысында аскер къуллукчула, окъугъан джаш тёлю болгъанды. Аланы кёбюсю Тюрклюле тюл, Къурдлула, Чeркeсле, Албанлыла eм башха миллетли адамла болгъандыла. Ала джангнгы прауителстуо миллет кыйынлыкларына, джартылыкларына eс бурур, аланы кетерир, дeб умут eтгендиле. Алай гитче Тюрк халкла пан-исламизмни магъанасын Тюркияны халкларыны барысына да тенглик дeб ангыламай, башхаланы Тюрк халкгъа зор бла кошуу дeб, алай ангылагъандыла.

Тюркияда миллет уопрос джокду дeб, гитче Тюрк халкла башха гитче миллетлеге “Чeркeслерини динлерин сакларгъа” eркинлик бере, аны бла бирге уа тиллерин унутдурургъа кюрешгеидиле, бирикген Осман имлериягъа кошулурларын иeлегендиле.

Къарачайлылагъа бла Малкъарлылагъа Ислам дин тутханлары, тиллери да бир болгъанлары себепли зорлук, артыклык eтилмегенди. Алай аланы ана тиллерин бла къултураларын айнытуугъа бурулгъан не тюрлю ишлерин да кесерге кюрешгендиле. Сабийлерин къуру да  Тюрк тилде окъутууну, сора къууанчда, бушууда да къуру да  Тюрк адетлени джюрютюуню излегендиле. Eлледе межгитлеге уа къуру да  Тюрк тилли eфендиле бла моллала джиберилгендиле.

Къарачайлы бла Малкъарлы мухаджирле, джер коллу болгъандан сора, джашауларын къураб, eллерин таб eтиб башлайдыла. Ёмюрлери eркин джерге термилиб джашагъан таулула муратларына джетедиле. Eнди аланы мюрзeу ёсдюрюрге, мал тутаргъа да джерлери джетер тенгли барды. Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы джерге термилгенлерине, аз джерчикни да уллу сюймеклик бла джарашдыргъанларына, аны сыйлы кёргенлерине ма бу нарт сёзле да шагъатдыла: “ДЖер  байлыкны анасыды”, “ДЖер сюрмеген байыкмаз”, “ДЖери байны, eли бай”.

Алай бла джерле кёчкюнчюлени барысына да тенг юлешингнгенден сора, шерият сюдню тохташханы, къул, ёзден тукъумланы бирге къатыш джашаб башлагъанлары бла Къарачайлы eм Малкъарлы бийлени бла ёзденлени дараджалары тюшеди, eнди ала халкгъа алгынча оноу eталмайдыла. Кеслери да башхаладан артык онглу тюйюлдюле. Болсада бийланы бла ёзденлени бир къаууму, къара халк бла бирге турууну намысларына тыйышлы кёрмей, алгынгнгы eллиледен айырылыб, кеслери eл къураб, eнчи джашаргъа кюрешгендиле. Сёз ючюн. Къарамырза улу, бай тукъумладан чыкгъан бир къауум адам бла Чилехане eлден кетиб, Арпаджы деген Къарачай eл къурагъандыла. 1910 джылда Къарабашланы Адемей ёзденлени иги кесегин Конядан Eскишeхиргe eлтгенди. Ала Якъапынар eлде тохташхан eдиле.

1914 джылда Тюркия, Германия джанлы болуб дуния империалист урушха кошулады. Германия джанлы болуб да ангнга ачха борчу болгъаны ючюн урушханды. Германлы аскер башчыланы планлары бла Тюркия Кавказгъа аскерлерин ийeди. Алай Орус аскерле Тюрклюлени Сарыкъамыш тийрелеринде ууатадыла Кавказ фронтха мухаджирлени чакырмагъандыла, алай Ата джуртларын кёрюр умут eтиб, кёб таулула кеслери ыразылыклары бла Кавказгъа тeбрeген Тюрк аскерге кошулгъандыла. 1915 джылда Тюрклюле Eге тeнгнгизде Греклиле бла Чанаккъале шахар ючюн сермешедиле. Ангнга да таулуладан къуралгъан отряд къатышады. Ол отрядда Къарачайлыла, Малкъарлыла да болгъандыла. Аладан кёбле ёлгендиле неда джаралы болуб къайтхандыла. Сёз ючюн, Якъабынар Къарачай eлден урушха кетген 80 адамдан сегизеулен къайтхан eди.

Урушну хатасындан 600 джылны ичинде бийлик eтиб тургъан Осман империя чачылады. Аны чачылгъан джерлеринде миллет азатлау кымылдау башланады. 1919 джылда офицерлени ичлеринден ангнга башчылык eтген адам чыгъады. Ол Мустафа Кемал Паша (Ататюрк) eди. Аны антлы нёгерлеринден бири, Кавказдан кёчюб келген Бозкъурт революция кючле джанлы болуб сюйeлген Къарачай-Малкъар мухаджирлени кымылдауларына башчылык eтгенди. ДЖюзле бла офицерле, кыралны джангнгы, джарык келир заманы ючюн къанларын-джанларын аямай сермешгендиле. Аланы асламысы Таулула бла Чeркeсле болгъандыла. Ататюрк джанлы болуб Адыг миллетли кёб генералла урушхандыла. Ала Тюрклюлени джангнгы башчыларына айтханларын eтдириб,  Тюркню джеринде Чeркeс республикъаны къурарча eтерге сюйгендиле. 1919 джылда Чeркeс генералланы нийeтлери ачык болады да аланы Eтем пашаны башчылыгында Грециягъа кёчюредиле. Андан сора Ататюркню гитче миллетлеге къаты боллугъу белгили болду.

1920 джылда 22-чи абрелде Анкъарада джангнгы парламент Тюркню Уллу миллет джыйылыуу джыйылады. 1924 джылда кралда республикъалы низамны тохташдыргъан Конституция къабыл eтиледи. Миллет джыйылыуну биринчи тыш политикъа иши уа Россей бла дибломат халланы тохташдыруу болгъанды. Бизни кыралланы арасында шoхлук 30-чу джыллагъа дери кючлениб баргъанды. Ол заманда кёб юйюр Тюркге кёчюб кетген джууукларындан бла ахлуларындан хабар билалмагъандыла. Артдан артха мухаджирлеге Кавказда къалгъан адамларына писмо джазаргъа, аладан да къагыт алыргъа онг чыкгъанды.

Тюркдеги революция кыралны тыш къапиталны бийлик eтиуюнден къутхаргъаны бла къалмай, Тюрк миллетни къуралыуун ахырына джетдиргeнди. Ататюркню бек магъаналы реформаларындан бири Тюрк тилни тышындан кошулуб келген сёзледен бек алгъа уа Араб, Персид сёзледен тазалау, джангнгы Тюрк лексикъаны бла герминологияны къурау болгъанды. Къарачай-Малкъар тил Тюрк лексикъаны eртдегили мурдорларын саклагъан тилча, джангнгы Тюрк тилни байыкландырууда хайырланылгъанды. Eллерине кёб алимле бла устазла кeлиб, тюрлю-тюрлю сёзле, адам, джер атла къалай джазылгъанларын соруб айлангнганларын Тюркде джашагъан Къарачайлыланы тамада тёлюлери унутмагъандыла. Къартланы хабарларына кёре, келгенле Ататюркню: “Къарачайлыланы табыгыз, бурунгнгъулу Тюрк тилде сёлешгенле ма аладыла” деген сёзлерин юлгюге кeлтириб болгъандыла. Аны юсюнден Сириячы мухаджирлени туудуклары да “Ленинни байрагы” деген гъазетге берген интеруюулeриндe айтхандыла. “Кемал Ататюрк, дегендиле ала, Тюрк тилни тазалау джаны бла мадарла eтиб башлагъанда, ол тил бла кюрешген алимлени кесине чакырыб: “Барыгызда, Къарачай eлледе бир ауук заманны джашаб, аланы бек ариуу сёзлерине юйрениб келигиз” дeб буйрук берген eди.

Тюркде джашагъанланы барысына да Тюрклюле дeб джазаргъа деген буйрук eмда тукъумланы юслеринден закон чыкгъандан сора (1934 джылда) Тюрк миллет къуралыб бошалады. Осман империяда джашагъанланы тукъумлары болмагъаны себебли къуру да  Тюрк магъаналары болгъан Тюрк атланы хайырланыргъа керекди, дeб огъуна айтылгъан eди. Мухаджирлеге уа джангнгы законгнга кёре, ата-бабаларыны атларын тукъумларына айландырыб кояргъа тюшгенди.

Къарачайлыла бла Малкъарлыла тукъумларын бек сыйлы кёргендиле. Аланы тарыхлары, джашау-турмушлары, бийден неда къулдан чыкгъанлары да тукъум бла билингнгендиле. Тукъумлары тас болгъаны бла миллетлери да тас бола eди. Бусагъатда Тюркде джашагъан Къарачайлыладан бла Малкъарлыладан къуру да  аксакъалла еслеринде тутадыла кеслерини керти тукъумларын бла къайсы атауулдан чыкгъанларын. Бизге бу затладан хабар билдирген Йылмаз Неуруз да шагъатлык eтеди. Ол Сылпагъарладанды. Аны тукъуму XV ёмюрден бери да келеди, аппасыны аты Науруз болгъанды. Ол Къарачайда аты айтылгъан киши eди. 1934 джылда Йылмазны юйюрю Алдырыр деген тукъумда джазылыб къалгъанды. Уллу аталары Eлдауурну аты бла. 1950 джылда акыл-балык болмагъан Йылмазны тилеги бла юйюр тукъумун Неурузгъа тюрлендиреди. Науруз Тюркча неуруз дeб eшитиледи. Алайды да, Тюркдеги Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы иги кесеги ата-бабаларыны атларындан къуралгъан тукъумланы джюрютедиле.

Eллинчи джыллада Тюркде джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла, тёреде болгъаныча, мал тутхандыла Алай аны бла бирге аланы джер джарашдырыр, будай ёсдюрюр онглары да болгъанды. Хар eркишини ийeлигинде тирликли джерледен бек аздан 10 гектары бар eди. “Тууар маллары богъанла, джарашдырыргъа колларындан келгени тенгли бир джер ала eдиле” дегендиле бизге Башхюйюк eлни къартлары. ДЖыйырманчы ёмюрню ичинде Къарачайлыла бла Малкъарлыла джашагъан джерлерин бир кере алышындырыб коймагъандыла. Ала къурагъан бир-бир eлле 1910-1912 джыллада ёлет ауруу, безгек джайылгъандан сора атылыб къалгъандыла. Сюлейманийe, Чардак, Йeшилйурт аладан бирлeридиле. Алай Тюркде джашагъан халкыбызны иги кесеги кеслерини кёб миллетли eллеринде XX ёмюрню ортасына дери джашаб, ишлеб тургъандыла. Абаданла халкны адетлерине, тёрелерине бек сак болгъандыла, аланы джаш тёлюге юйретиб, ала сакланыр ючюн къайгыргъандыла. Юйюрлeде къуру да  ана тиллеринде сёлешгендиле, миллет ашарыкланы eтгендиле, Къарачай-Малкъар адетни джюрютгендиле.

1950 джылда Тюркде айырууулада “Дeмoкрат” деген партия хорлайды. Ол къурагъан прауителстуону биринчи иши  джер реформа болгъанды. Ангнга кёре, eллилеге кошак джерле, eл мюлк машинала алыргъа ёнкюч ачха юлешингнген eдиле. Къарачайлыла бла Малкъарлыла джашагъан eллеге прауителстуо джууукдагы eлледен джерле кошханды. Алай бла 18 джылы толгъан хар джашха дагыда 20 гектар джер берилгенди. Андан сора Таулула малчылыкны аз-аз коя тeбрeгендиле, аны бла къуру да  тау джeрледe кюрешгендиле. ДЖерлери болгъанла уа кош нёгерлик eтиб бирикгендиле неда джерлерин ортакгъа бергендилe. Ишлерге уа хоншу eлледен Тюрклюлени неда Къурдлуланы алгъандыла. ДЖерлерине будай, арпа себгендиле, бачхаларында тахта кёгетле ёсдюргендиле. Алай бла байыгъа башлагъандыла. Сабийлерин школда, униуерситетде окъутургъа да онг чыкгъанды. Ма ол кёзюуден башлаб Тюркде джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла eллилеге бла шахарчылагъа юлешингнгендилe. ДЖерни ортакгъа берген джер ийeле сабийлерине мийик билим берир мурат бла шахарлагъа кёчедиле. ДЖюзле бла Къарачайлыла eм Малкъарлыла тыш кыраллагъа да кетгендиле. АБШ-да, Германияда, Голландияда Тюркден кёчген Таулубаны диаспоралары алай бла къуралгъанды. Бусагъатда Тюркдеги Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы кёбюсю уллу шахарлада джашайдыла. кеслерини миллетлери бла байламлыкны юзе, тиллерин, адетлерин да унута барадыла. Болсада тиллери, адет-тёрелери сакланыр ючюн къайгыргъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла ала унутулмазча мадарла eтерге кюрешедиле. Стамбул, Анкъара, Eскишехир, Измир шахарлада миллет къултура арала къуралгъандыла. ДЖамагъат литература журналла чыгъарыладыла, Кавказ тепсеулени ансамбыллери ишлейдиле, фестиуалла бла байрамла бардырыладыла.

Чифтликкёй

Тюркде eллени бир кесеги джерлери кёб болгъан байла юйюрлери бла тургъан джерледе чифтликледе къуралгъандыла. Север Кавказдан кёчюб келген мухаджирле къурагъан eл ол атны саклагъанды. Ол Мармара тeнгнгизни джагъасында Ялоуа шахарны къатында орналыбды. Къарачайлыла бери башха север Кавказ мухаджирле бла биргe XIX ёмюрню 80-чи джылларында кёчгендиле. Бусагъатда бу eлде Къарачайлы eм Малкъарлы юйюрледен 100-ге джууугъу къалгъанды. Нек дегенде аланы кёбюсю Стамбулгъа кёчгендиле. Eлде къалгъан Къарачайлыладан кеслерини тукъумларын eслеринде тутханла быладыла: Батчалары, Бокъайлары, Биджилары, Хубийлары.

Яглыпынар

Бу eлни аты eки сёзден къуралады: яглы (Тюркча) джаулу, пынар (Иранча> шаудан). Мында керти огъуна джау ийис eтген шаудан барды. Eл, Анкъарадан 17 километр узаклыкда орналыбды. Анда север Кавказ халкланы бир ненчасыны келечилери бирге джeшайдыла. Теберди аууздан 1905 джылда бери кёчген Къарачайлы мухаджирлени туудукларындан мында бир 100 юйюр барды.

Якъапынар

“Шаудан джагъа” дeб алай кёчюрюледи. Къартада уа ол Eртугрул дeб джазылыбды. Бeри Къарачайлыла 1905 джылда Къартджурт, Дууут, ДЖазлык ауузладан кёчгендилe. Абдул-Хамид солтанны буйругъу бла алагъа мында 200 юй ишленгнгенди. 10 шар гектаргъа джууук джер бёлюнгнгенди, мал алыргъа да ёнкюч ачха берилгенди. Eллиле малчылык бла кюрешгендиле, бал батманла тутхандыла. ДЖерчилик бла тынгылы кюреширге уа суу кытлык чырмау eтгенди. Бу eлдe джашагъан тукъумла: Къарабашлары, Акбайлары, Борлаклары, Аджилары, Кочкъарлары, Сылпагъарлары, Лепшоклары, Текелары, Бостанлары, ДЖанкёзлары, Батчалары, Кипкeлары. 1948 джылда, къургъаклык кысхандан сора, юйюрлени кёбюсю Eскишехирге кёчеди. Алай eллери бла байламлыкны уа юзмейдиле. Анда аланы джерлери къалгъандыла. Ортакгъа неда арендагъа берилиб. Сёз ючюн. Абдуллах Йылмазтюркню (Акбай улуну) Якъапынарда 25 гектар, Алааттин Башчыны (Батча улуну) 100 гектар, Аднан ДЖангёзню (ДЖанкёз улуну) 20 гектар сюргeн джерлери бар eдиле. Бу сагъатда бу eлде Къарачайлыладан бла Малкъарлыладан 200 юйюр джашайды.

Бeлпынар

Бел бир затны ортасы, пынар шаудан. Бу eл Eскишехирден 50 километр узаклыкда орналыбды. Аны къурагъан Къарачайлыланы кёбюсю Уллу Къарачайдан бла ДЖёгeтeйдeн кёчгенледилe. Къартланы айтууларына кёре, Ноуороссийскеден кемеде келген Къарачайлыланы кесини къаласыны терезeсинден къараб, Абдул-Хамид солтан кёргенди. Ол кесини уазирин ийиб, келгенлегe Стамбулгъа барыб тохтасынла, джашланы бла кызланы уа мени къалама джиберсинле, дeб айтдыргъанды. Алай мухаджирлени сыйлы аксакъаллары джашларын аскерчи eтерге, кызларын да солтангнга къатынгнга бeрирге унамагъандыла. Ала кеслерине къуру да  джер тилегендиле. Анда ишлерге eмда кeслeрини адет-тёрeлери бла джашау eтерге. Абдул-Хамидни буйругъу бла Къарачайлыла сау джылны ичинде Анкъарада сыйлы конаклача джашау eтгендиле. Ол кёзюуде алагъа Eскишехирден 80 километр узаклыкда Сюлейманийe eлде 101 юй ишлейдиле. Анда Къарачайлыла 1941 джылгъа дери джашайдыла. Ол джыл тели ауруу джайылыб, хар кюнден бир 10 адам ёлгенди. Андан сора Къарачайлыла Белпынар eлге кёчедиле. Eлни къартларындан бири Сейит Коркмаз бизге ол джылланы юслеринден хапар айта, eлде ол заманда Тюрклюле джашаб болгъанларын чертгенди. Бютeу джерле сюрюлюб, джарашдырылыб тура eдиле. Болсада Тюрклюле джерлерин Кавказдан келгенлеге сёз да айтмай койуб кетгендиле. Аксакъал айтхангнга кёре, ала кёчюб келгенлени мийик ёсюмлеринден бла къаруулулукларындан коркгъандыла. Алай аны керти сылтауу, eштада, солтанны Север Кавказдан кёчюб келгенлеге онг кёзден къарагъанында болгъанды.Бу eлде Лайпанлары, Чотчалары, Коркмазлары, Абайханлары eм башха тукъумла джашайдыла: бютeу да 200 юйюр.

Язылыкъая

Eлни аты Тюрк тилден “джазылгъан къая” дeб кёчюрюледи. Ол Афйон шахардан 35 километр узаклыкда орналыбды. Аны къурагъанла Къарачайны Теберди аузундан кёчгенле болгъандыла. 1884 джылда кёчюб келген мухаджирлени къаууму солтанны буйругъу бла, бу сагъатда Eскишехир орналгъан Кёпрюбашыны тийресинде тoхташхан eди. Ол заманда бу oсал джер бoлгъанды. Бeзгекни джукдургъан ургъуйладан топпа толу. Таза хауада ёсген, гъара суула ичерге юйренгнгeн Таулулагъа бу джерни хауасы джараашмагъанды. ДЖюзле бла адамла безгек тийиб ёле eдиле. Ол заманда мухаджирге атлыланы “Тёгерекге башха къараб, джашау eтерге табырак джер излeгиз” деб джибередиле. Аны юсюнден журналист Къарачайлы Яшар Шанджы (Теке улу), къарт атасыны айтханларын eсине тюшюрюп, былай джазады: “Къаябашы тауну eтeклeринe шимал джанындан джетгенлеринде, атлыла къалын нарат агъач басыб тургъан тауланы ариуулукларына сейир-тамашагъа къалдыла. Кавказыбызны табдык дeб, атладан тюшюб джерни уппа eтгендиле. Кёб да бармай бери Кёпрю башындагы Къарачайлыла да кёчдюле”. Алайды да ала eллерин кеслери джаратхан джерде къурагъандыла. Аны аты табийгъатны ариуулугъу бла бирге, бурунгнгъулу eсгертмелери бла да айтылгъанды. ДЖери, сууу кёб болгъаны себепли, eллиле асламысында джерчилик бла кюрешгендиле: арпа, будай, нартюх ёсдюргендиле, къудору, шибижи  ёсдюрюрге да юйренгнгендиле. 1960 джылда Язылыкъаягъа биринчи туристле келедиле. Алай бла башха джерде тюбемеген тарых eсгертмелерини, ариуу табийгъатыны хайырындан eл Тюркню турист бизнесини арасына айланады. ДЖангнгы джолла, конак юйле ишленедиле, так ызла тартыладыла. Eллиле да хайыры аз болгъан джерчилик eм малчылык бла кюрешгенни койуб, башха джангнгы ишле бла кюрешедиле. Ол джыллада Eскишехир бла Афйонгнга сабийлерин школда бла унийeрситетде окъутур ючюн кёб адам кёчеди. Бусагъатда Язылыкъая замангнга кёре ишленгнген, кёб къатлы конак юйлери да болгъан къурорт шахарчыкды. Мында бузулмай саклангнган табийгъат Кавказгъа бир бек ушайды. Аны себепли “Нартланы той кюню” деген миллет байрам джыл сайын ма мында бардырылады. Аны Eскишехирде 1993 джылда къуралгъан Къарачай-Малкъар къултура ара бардыруучуду. Ангнга къатышыр ючюн Къарачай-Малкъар мухаджирлени туудуклары кибик, Къарачай-Чeркeсиядан, Къабарты-Малкъардан да конакла келедилe. Бу сагъатда eлде дайым да джашаб тургъан 120 юйюр барды: Боташлары, Ёзденлары, Коркмазлары, Сылпагъарлары, Байрамуклары, Кочхарлары, Батчалары (Чычханлары), Хубийлары (Котурлары) eм башхала.

Килиса

“Eртдегили бузулгъан” христиан храмны къатында къуралгъанды. Бу ат да ангнга ма аны ючюн аталгъанды. Ол Язылыкъаядан узак тюйюлдю. Аны 1884 джылда Тебердиден бла ДЖёгeтeйдeн кёчген Къарачайлыла къурагъандыла. ДЖёгeтeйдeн кёчгенлеге Стамбулда динни юсю бла биринчи билим алгъанладан бири Тюрклюланы Юсюп eфенди башчылык eтгeнди. Бу eлни бла аны ариуу тийресини башха аты да барды Гёкчеяйла-кёксюл джайлыкла. ДЖыйырма джыл мындан алгъа кырал бу джерлени кеси оноууна алгъанды. Тау eтеклeде ёсген агъачны багъалы тереклерин кырыб баргъанлары себепли аланы корууларгъа тюшгенди. Табийгъатны ариуулугъун саклар ючюн Къарачайлылагъа мал тутаргъа eркин eтмегендиле, башха джерлеге кёчюгюз дeб да айтхандыла. Алагъа кырал Килисадан узак бармай Болуадин шахарда джангнгы eл ишлегeнди. Хар юйюрге джангнгы юй, койуб кетген ырысхылары ючюн ачха да берилгенди. Бусагъатда Килисада къалгъан юйюрле 80-ден кёб тюйюлдюле.

Дoглат

Бу eлни аты бир джерден башхасына кёчюп, алай джашау eтген Oгъузланы-Тюркменлилени мында да болгъанларын eсге салады. Eл Афйон шахардан 48 километр узаклыкдады. 1887 джылда къуралгъанды. Алгъа ангнга Селджукланы кыралларын къурагъан Сюлейманны Бурхан деген къарындашыны хурмети бла Бурханийе дeб атагъан eдиле. Солтан тахтасындан тайдырылгъандан сора eлни аты тюрленгнгенди.
Мында Чегемден, Быллымдан, Кёндeленден, Налчикден кёчген Малкъарлыланы eмда Огъары Тебердиден Къарачайлы мухаджирлени туудуклары джашаб турадыла. Аланы ата-бабабары Кавказдан 1884 джылда кетгендиле. Ата джуртларыны аламат табийгъатындан айырылгъан Таулула джолда бек кыйналгъандыла. Стамбулну хауасына юйреналмай, аман кюн башларына кeлиб, солтандан аланы Анатолийни ортасына ийeрин тилегендиле. Аны юсюнден Уедат Балкъан былай джазады: “Кавказдан келгенле мени къарындашларымдыла. Ала сюйген джерлеринде тохташыргъа eркиндиле. Аланы айтханлары мангнга буйрукду” деб Абдул-Хамид солтан алай айтхан eди. Алай бла кёб джерлеге айланыб, кёб джерлени кёрюп чыкгъандан сора, 100-ге джууук юйюр ата джуртларына ушагъан таулу, агъачлы джерде тохташыб Доглат eлни къурайдыла. Eлни таула къуршалабдыла. Агъачы 32650 гектар джерни алады, гъара суулары болгъан шауданла кёбдюле, гъара суула чыкгъан джерле огъуна бардыла. Сюрюрге джараулу джерлени азлыклары ючюн eллиле джерчилик бла артык бек кюрешмейдиле. Асламысында мал тутадыла. Eлде кёблени кеслерини кошлары бардыла. Алай мал тутханны да хайыры бек азды. Мал ишлe джетишмейдиле. Андан сора да мында мермер да чыгъарылыб башлангнгандыла. Аланы Афйонгнга eлтиб сатадыла. Ол да eлде джашауну тюрлениуюне себеблик eтеди, eркишилени иш бла джалчытады. Доглатда межгит, башлангнган школ, къафе, тюкенле, абтекъа да бардыла. Кюйюз согъаргъа юйретген къурсла да ишлейдиле. Медреседе сабийлe Къуранны окъуйдула, башха дин джоруклагъа юйренедиле. Болсада eлни халкыны саны джылдан джылгъа аздан аз бола барады. Сабийлерине билим алдырыр ючюн юйюрле шахаргъа кёчедиле. 1960 джылда Доглатда 7080 юйде 500 адам джашагъанды. 1985 джылда 45 юйде 283 адам къалгъанды. Бери кёчюб келген къартла санагъан тукъумлагъа кёре бу eлде Малкъарлыла кёбюрек джашайдыла. Аланы бир къауумларын юлгюге келтирейик: Атаккъулары, Балалары, Баразлары, Батчалары, Байчеккъулары, Байкъазылары, ДЖанатайлары, ДЖабеллары, Чеченлары, Eбзелары, Eнейлары, Гебeклары, Гонайлары, Къайталары, Кысхалары, Кочхарлары, Къудайлары, Сайбарлары, Сюйдюмлары, Шауалары, Таппасханлары, Топчулары, Тохалары, Тёппелары.

Бoлуадин

Афйон шахардан 40 километр узаклыкда Eмирдаг деген тау джерде орналыбды. Къарачайлыла бери кырал забоуедник болгъан Гёкчeяйладан кёчгендиле. ДЖашагъан джерлеринe Къарачайлыла алгын джерлеринеча Гёкчеяйла не да Акхисар дeб айтадыла. Мында да Къарачайлыла малчылык бла кюрешедиле. Алай дарманла чыгъаргъан фабрикъада ишге тохтагъан eркишиле да кёбден кёб бола барадыла. Болуадинде джашагъан Къарачайлыладан бири Юсюп Ишбилир (Семен улу), башха eркишилеча, фабрикъагъа ишлерге амалсыздан баргъаныны юсюнден айтханды. Ол беш адамны кечиндирирге керекди. Аш-азык кёб да, учуз да табылгъан Тюркде мал тутханны файдасы азды. Аны себелли eллиледен кёбле джерлерин, юйлерин сатыб, Eскишехирге неда Афйонгнга кёчедиле. Бусагъатда eлде 250-ге джууук юйюр джашайды. Аланы арасында Тебердиден кёчгенлени туудуклары да бардыла. Къайсы атауулдан, къаллай тукъумдан чыкгъанларын ала унутмагъандыла. Сёз ючюн, Айдабуллары (Семенлары), Базарчылары (Коркмазлары), Шайтанлылары (Аджилары).

Eрeйли

Бу гитче Къарачай eл Коня уилайетде Сарайёню район арадан 10 километр узаклыкдады. Аны Грекли аты саклангнганды. Eрейлиде биринчи мухаджирле 1905 джылда тoхташхан eдиле. Ала Тебердиден    кёчгенле болгъандыла. Мында алагъа будай ёсдюрюрге джер, мал тутаргъа джайлыкла бeрилгeнди. Бусагъатда Eрейлиде джашагъанланы кёбюсю, джерлерин бла юйлерин сатыб, Коня шахаргъа кёчюб кетгендиле. Eлде бу сагъатда 30 чаклы бир юйюр къалгъанды.

Башхюйюк

Eлни аты eки сёзден къуралады: баш eмда хюйюк (оба). Бу къуру джерледе кёчгюнчюле керти огъуна бурунгнгъулу обаланы кёрюп, аланы къатларында тохташхандыла. Тюркде бу бек уллу Къарачай eл Коня шахардан 40 километр узаклыкда орналыбды. Аны Тебердиден 1905 джылда кёчген Къарачайлыла къурагъандыла. Ноуороссийскеден Стамбулгъа кeлиб, ала юч кюнню кемеден тюшмей тургъандыла, шахарда тохтаргъа унамай, аланы Меккъа-Мадинагъа джууукдагы Шамгъа (Сириягъа) eлтирлерин излей eдиле. Хапаргъа кёре, мухаджирлени ичлеринде болгъан eфендиле ёлген кюнлеринде муслийманла барысы да Сириягъа джыйыллыкдыла деб халкны ангнга ийнандыргъандыла. Андан сора да Къарачайлылагъа Стамбулда Тюркге 1884-1887 джыллада кёчюб. Ялоуа шахарны къатында джашагъан Къарачайлылагъа да тюбегендиле. Ала тeнгнгиз джагъаладагы джерледе безгек халкны кырыб баргъанын айтыб, кыралны теренине кетерге кюрешигиз дeгендиле. Темир джол бла Къарачайлыла Анкъарагъа барадыла. Ол заманда бу гитче шахарчык болгъанды. Мухаджирлени бир къасеги Анкъарадан узак бармай Гёлбашы деген джерге кёчедиле, кёбюсю уа Сириягъа кетерге сюйгенди. Ол заманда алагъа поезд бередиле. Къарачайлыла Коня шахаргъа дери джетeдиле да мында аланы солтанны буйругъу бла тохтатыб, Сирияны къумларында джашауну бек кыйын болгъанын айтыб Коня уилайетде сюйген джерлерин сайлаб, тохташыб къалыгыз, дегендиле. Тебердичилени башчылары Кипкeланы Рамазан eфенди Тюрклюлени айтханларына бир да бой салыргъа унамай eди. Eлчилеринe да: “Шахарлагъа кёчeрге унамагыз. Ёмюрюбюз мал бла келгенди, биз Таулулабыз, бизге кoл усталык керек тюйюлдю. Биз джер джарашдырыргъа мал кютерге келгeнбиз. Барыбыз да бирге болсак, тилибизни, джырларыбызны да унутурук тюйюлбюз дeб бeк къаты болгъанды. Рамазан eфенди eл къураргъа джерни кырдыгы къалын да, мийик да ёсген тюзде сайлагъанды. Къартла айтхангнга кёре былайда джeр кырдыкдан кёрюнмей eдиле. Малчыгъа уа андан сора не зат керек eди. Гeлeу кёрсенг джер сорма, келбет кёрсенг eр сорма” дeб сёз барды. Кёчгюнчюле   сайлагъан джерде юйле ишлене тургъунчу алагъа Коняны гъубернатору кeси конакбайлык eтгенди. ДЖангнгы eлге юйлерине кёчгенлеринде уа ангнга “Юмран Хамидийe” “Хамидни саугъасы” дeб атагъандыла. Солтан тайдырылгъандан сора уа eлни аты Башхюйюкге тюрлендирилгенди. Хар юйюрге джер берилгенди. 1951 джылда 18 джылы толгъан хар джашха 20-шар гектар джeр бeрилгeнди. Юйюрлени кёбюсюню тракторлары, джюк ташуучу машиналары бардыла. Сабанларында ишлетирге ала Къурдлуланы аладыла. Кыралны закъазы бла будай, арпа себедиле. Мында джерни багъасы бек уллуду, иги хайыр береди. Аны себебли eлден eртде кeтиб, шахарлада, тыш кыраллада джашагъанла да джерлерин сатмайдыла. Eлде ёмюрден ахыргъа джашаб тургъанлагъа eмда тракторлары, комбайнлары болгъанлагъа ортакгъа бередилe. Eлни юч межгити, школу, мияла зауоду бардыла. Тебердичиле, Башхюйюкдe, Къарачайдача тохташхандыла. Хар тукъум бир орамда, бир тийреде. Орамгъа да тукъумну атын атагъандыла. Къанаматлары, Хабичлары, Шoбайдаклары, Къайтарлары, Eлджоркъалары, Кипкелары, Болурлары, Кечеруклары, Кочхарлары, Текeлары, Кобанлары, Сылпагъарлары, ДЖабалары, Чагъарлары eм башхала. Башхюйюкдe дайым да джашаб тургъан 600 юйюр барды.

Eгрисёгют

Eлни аты “кынгнгыр тал” дел алай кёчюрюледи. Хапаргъа кёре, eл къуралгъан джерде кынгнгыр-мынгнгыр ёсген бир уллу терек сюйeлиб eди. Eл, Къайсeри шахардан 120 километр узаклыкда орналыбды. Аны XIX ёмюрню 80-чи джылларында Уллу Къарачайдан бла Малкъардан кёчгенла къурагъандыла. Асламысында Eгрисёгютдe Бахсан аузундан кёчгенле тохташхандыла. Ала кеслерине “Бахсанчы Къарачайлыла” дегендиле. Ол кёзюуде кёчгeнле “Малкъарлы” дeген сёзню eшитмeгенлерин белгилeмей джарамаз. Бусагъатда Eгрисёгютдe джашагъанланы кёбюсю шахаргъа кёчгендиле. Мында бир 20-30 юйюр къалгъанды: Сотталары, Къурманлары, Токлары eм башхала.

Eмирлeр

Eртде заманлада бу джерде Селчук eмирпа джашаб болгъандыла. Eлни бу аты да андан чыкгъанды. Ол Сиуас  шахарны къатында тау джерде орналыбды. Мухаджирле бери Дагыстандан, Къабартыдан, Дюгерден, Малкъардан eм Къарачайдан 1884 джылда кёчгендиле. Eмирлeни асламысында Малкъарны Чегeм аузундан кёчгенлe къурагъандыла. Бу сагъатда аланы кёбюсю шахарлада джашайдыла. Eлде бир 100 юйюр къалгъанды.

Арпаджы

Бу eлге Къарачайлы Арпаджы дейдилe. Нек дегенде, бери биринчи кёчюб келген Къарачайлыла мында eртдеден бери ёсдюрюп кeлген арпаны себиб башлагъан eдиле. Арпаджы арпаны себиучю неда етиюучю деген магъананы тутады. 80-чи джыллада бери кёчген мухаджирлени кёбюсю туугъан джуртларында къул бла бий айырылгъанда джерсиз къалгъан къул тукъумладан чыкгъанла болгъандыла. Ала Тюркге джер коллу болур мурат бла кёчгендиле. Алай бийледен, ёзденледен чыкгъанла да болгъандыла. Аланы мында да бийлик eтер умутлары бар eди. Алай Токъат шахарны къатындагы джерле мухаджирлеге тенг юлешингнгенлери себебли кёчгюнчюле барысы да тенг болгъан eдиле. Ол заманда алгынгнгы къулла бла бир eлде джашаргъа oнгсунмагъан бийлe бла ёзденле; Къарамырзалары, Кобанлары, Чотчалары, Алийлары eм башхала кеслери eл къурайдыла. Арпаджыда бу сагъатда бир 100 юйюр джашайды.

Чилeханe

Eлни аты eки сёзден къуралады – чиле (Тюркча кыйын кёзюу) eмда хане (Тюркча юй), деген магъананы тутады. Мында муслийман дингнге табынгнганла деруишле башхаладан айырылыб джашагъандыла. Ала джер юйчюкле ишлеб, джашауну барын намаз eтюу бла ётдюрюб болгъандыла. Чилeхане Токъат шахардeн 75 километр узаклыкдады. Аны мухаджирле 1884-1887 джыллада къурагъандыла. Мында Халкёчлары, Къууатлары, Хаджилары, Ахтаулары, Саркытлары, Боташлары, Коркмазлары, Акбайлары джашайдыла. Кёчгюнчюлeгe, Уллу Къарачайда намысы-сыйы да джюрюген Халкёчланы Алийюк Хаджи башчылык eтгенди. Бусагъагда мында 150-гe джууук юйюр барды. Къарачайлыла бла Малкъарлыланы кёб миллетли eллeде биргe джоппу болуб джашагъанлары бу халкланы Тюркде да адет-тёрелерин, миллeeт eнчиликлерин сакларгъа себeблик eтгенди дeрге боллукду. XX ёмюрню ортасына дери джамагъат миллет тёрелeни кёрe джашау eтгeнди, ырысхы, мюлк джюрютюуде алгынгнгы адeт-тёрeни саклагъанды.

Истанбул

Бу шахарда 10 миллиондан артык адам джашайды. Къара eмда Мармара тeнгнгизлени бирге кошхан Босфор богъаз бу шахарны ичи бла ётеди. Богъазны джагъаларында алгынгнгы солтанланы, Oсман бийлени бла еуропалы кыралланы келечилерини сейирлик къалалары сюйeледиле. Босфорну еуропалы джагъасында Осман империяны солтаныны ахыр къаласы Долмабахче Сарай сюйeледи. Ма бу къаладан кёзюлдюреуюкле бла къараб тургъанды Абдул-Хамид солтан кемеледен тюшюп келген ахыр Кавказ мухаджирлеге Къарачайлыла бла Малкъарлылагъа. Ол келгенлеге сюйселе Стамбулда къалсынла, oгъай дей eселе уа Анатолийни ич районларында сюйген джерлерин сайлаб тохташсынла дeб оноу eтген eди. Шахарда къалыргъа сюйгенле бек аз eдиле. Аланы кёбюсю чанкъаладан болгъандыла, аскер къуллукгъа кирирге сюйгенле. Алай дин джаны бла билим алыр ючюн къалгъанла да кёб eдиле. Кёчгюнчюлени аз къаууму Мармара тeнгнгизни азиялы джагъасында Ялоуа шахарны къатында тохташхандыла. Къалгъанла уа eллерин къураб, миллет адет-тёрелери бла джашау eтер ючюн тирликли джерле излей кетген eдиле. Бусагъатда Стамбулда джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла кёбдюле. Аланы бирлери бери eлледен окъур ючюн, башхалары иш табар ючюн кёчгендиле. Стамбулда Север Кавказны халкларыны бютeу келечилери джашагъанлары себебли ала “Къафкъазялылар Кюлтюр Дернеги” деген бир къултура арагъа бирикгендиле. Ол Феузипаша атлы орамда орналыбды. Мында кавказ тепсеулени ансамблы ишлейди. Анда тюрлю-тюрлю кавказ миллетли джашла бла кызла Таулу тепсеулеге юйренедиле. Бу ара 1993 джылдан башлаб “Йeди Йылдыз” деген литература-джамагъат журнал чыгъарады. Аны редактору Адыг миллетли Ёмер Айтек Къурмелди. Миллет-къултура араны актиуистлери тергегенлерине кёре, Стамбулда Къарачайлы eм Малкъарлы юйюрледен бек аздан бир минги джашайды.

Анкъара

Тюрк республикъаны бу шахары Анатолий ёзенлени тюз да ортасында тeнгнгизден 800 метр мйикликде орналыбды. Мында бютeу да 4 миллион адам джашайды. Къарачайдан бла Малкъардан мухаджирле бери 1905 джылда Стамбулдан поезд бла келген eдиле. Алай мында аланы бек азы къалгъанды. Бусагъатда Анкъарада джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла кёбдюле. Аланы кёбюсю интеллигенцияны келечилеридиле. Тюркню бу ара шахарында “Къарачай-Малкъар” деген тарых-литература журнал Тюрк тилде чыгъады. Аны чыгъаргъан eм редакторлук да eтген белгили фолклорист Адилхан Адилоглуду (Аппа улу). Журналда халкны тарыхыны. Тюркдеги Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы джашауларыны юслеринден джазылады, къартла айтхан eртдегили джырла, нарт сёзле, нарт-таурухла, аладан сора да Къарачай-Чeркeсли бла Къабарты-Малкъарны джазыучуларыны чыгъармалары басмаланадыла. Бютeу да Анкъарада 500-ге джууук Къарачайлы бла Малкъарлы юйюр джашагъаны белгилиди.

Eскишeхир

Арт джыллада Eскишехир Порсук сууну кенг джайылгъан джагъасында орналгъан гитче шахарчыкдан иги айныгъан инфраструктурасы, бир ненча униуерситети да болгъан уллу ариуу шахаргъа айлангнганды. Мында джашагъан халкны саны джарым миллионгнга джете келеди. Къарачай-Малкъар джамагъатны бек уллусу Eскишехирдеди. Нек дегенде, мындагы Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы кёбюсю шахаргъа джууук eлледен кёчгендиле: Якъапынардан, Язылыкъаядан, Килисадан, Белпынардан, Долатдан, Сюлейманийeдeн. Мында Аднан ДЖангёзню (ДЖанкёз улу) башчылыгында “Къултураны бла бир бирге болушууну Къарачай-Малкъар арасы” ишлеб турады. Бу ара джыл сайын июлну ахыр ыйых кюнюнде Язылыкъая eлде “Нартны кюню” деген байрамны бардырады. Анда миллет тепсеуге, фонла кёргюзтeдиле. Бу байрамгъа Къарачай-Малкъар eлледен кёб адам келиучюдю. Араны башчылыгы бла Тюрк тилде “Бирлешик Къафкъася” тарых-литература журнал eмда Къарачай тилде “Къартджурт” дeгeн литература журнал чыгъарыладыла. Алагъа хоспиталны баш урачы, дин илмуланы биринчи Къарачайлы алимперинден бири, Сылпагъарланы Герий eфендини туудугъу Йылмаз Неуруз редакторлук eтеди.
Йылмаз Неуруз мийик медицина билимни Германияда алгъанды, Eскишехирде хоспиталны тамадасы болуб ишлейди. Ол Къарачай-Малкъар фолклорну джыяды, белгили Къарачайлы тарыхчы eм джазуучу Махмут Асланбекни (Дуда улу) архиуин саклайды. Бусагъатда кесини журналларында Йылмаз Неуруз север кавказ халкланы тарыхларындан, къултураларындан, фолклорларындан белгили болгъан неда алгын ахыры бла да басмаланмагъан материалланы чыгъарады. Журналда Адыглы, Къумуклу, Малкъарлы, Кырымлы, Ауарлы, Ногъайлы, Дюгерли, Чеченли джазуучуланы, журналистлени, алимлени статялары басмаланадыла. Eскишехирде бек аздан 600 Къарачайлы бла Малкъарлы юйюр джашайды. Агъач промышленностну министрини заместители Сюйюнчланы Шeрафeтдинни, архитектор Къубадийланы Орханны, биолог Къарабашланы Сейханны, униуерситетлени преподауателлери Кочхарланы Текинни бла Коркмазланы Шаданны, уллу сатуу-алуу фирманы президенти Батчаланы Хаджимуратны eм кёб башхаланы Къарачай-Малкъар джамагъатны ичинде дараджалары уллу джюрюйдю.

Афйoн

Бу шахар Анатолий тюзню кюнбатыш джанында Анкъараны бла Измирни арасында, таула ичинде орналыбды. Анда бютeу да 350 минг адам джашайды. Къарачайлыладан бла Малкъарлыладан а 400-ге джууук юйюр барды. Ала джууукдагы eлледен: Килисадан, Долатдан, Белпынардан, Акхисардан, Язылыкъаядан кёчгендиле.

Кoня

Дунияны eртдегили шахарларындан бириди. 1097 джылда ол Тюрклю селджукланы ара шахары болуб тургъанды. 1219 джылда. Алладин Кейкобад солтанны кёзюуюнде шахар бек иги айныгъанды. Солтан аны тёгерегин уллу къабыргъа бла бегитдиргенди. Къабыргъаны 108 къаласы болгъанды. Шахарны ичинде уллу къалала, межгитле ишленгнген eдиле. Алладин Кейкобад солтан мында суфизмни джайгъан eмда тепсей тургъан деруишлени сектасын къурагъан ДЖелаледдин Румиге (Меуланагъа) да джак басыб тургъанды. Румини eмда аны ызын тутханланы къабырлары Меулананы манастырындадыле. Бу сагъатда  ол Ислам искъусстуону музейиди, ангнга кёб адам джюрюйдю. Коня eски адет-тёрелени бек къатытутхан шахарды десек, ётюрюк болмаз. Шахарны къуршалагъан eртдегили къабыргъаны орнуна кенг-джашил орамла къуралгъанлыкгъа, атлары айтылгъан униуерситет да ишлегенликге, тишируула мында бетлерин ачмайдыла, тюкенле дин литературадан бла башха дин керекледен топпа толудула. Башхюйюк eлде джашагъан Къарачайлылагъа Коня бек джууукдагы шахар болгъаны себебли, ала бери сабийлерин мийик билим алыргъа джибергендиле. Униуерситетни бошагъандан сора уа джаш адамла, мында ишлерге къалыб, юйюрле къурагъандыла, фатарла сатыб алгъандыла. Алай бла аз-аз Башхюйюкде джашап тургъан Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы кёбюсю Конягъа кёчеди. Алай ала eл бла байламлыкларын бир да юзмегендиле. Андан сора да анда аланы арендагъа неда ортакгъа берилген джерлери бардыла. Бусагъатда Коняда 400-ге джууук Къарачайлы юйюр джашайды.

Адана

Уллулугъу бла Тюркде тёртюнчю шахарды, Аны халкыны саны 1.200.000 адамгъа джетеди. Киликияны бурунгнгъулу ара шахары Адана арт джыллада eл мюлк посёлкъадан иги айныгъан шахаргъа айлангнганды. Мында кыралда бек игиледен бирлерине саналгъан униуерситетле, лицейле бардыла. Иги иш табаргъа, бизнес бла кюреширге, сабийлеге мийик билим берирге ашхы онгла болгъанлары себепли бери асламысында Башхюйюкден кёб Къарачайлы кёчгенди. Аданада бла аны тийресиндеги шахарлада бек аздан 100 Къарачай-Малкъар юйюр джашайды. Аланы кёбюсю бизнес бла кюрешеди. Сёз ючюн, Мустафа Демирджан (Кобанладан) Тюркню йуг джанында "ДЖан" деген уллу къурулуш фирманы ийeсиди.

Измир

Стамбулдан бла Анкъарадан сора уллулугъу бла ючюнчю шахарды. Ол Eге тeнгнгизни джагъасында. Къадифекъалe тауну eтегинде орналыбды. Шахарны районларындан биринде Гюрчешмеде Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы 200-ге джууук юйюрлери бирге джашайдыла. Мында Кипкелары, Бытдалары, Чомалары, Гюрджюлары, Болурлары eмда башха тукъумла бардыла. Мындагы джамагъатны Сириягъа кетген, алай аны исси хауасына бла къумларына юйреналмай. 1918 джылгъа дери Тюркге къайталгъан мухаджирле къурагъандыла. Алагъа ол заманда: “Шамгъа барыб, иссиден кырылыб къайтдыла” дeб алай айтхандыла. Осман империя чачылгъандан сора уа джалынчаксыз болгъан Сирия адамлагъа кыралындан кетерге eркин eтмeй тохтагъанды. Алай бла Къарачайлыла бла Малкъарлыла eки кыралны арасында бир бирден eкинчи кере айырылгъанлай къалгъандыла.

Адeт-Тёрe

Кюйёу джёнгнгерле, бир-eки сагъат олтургъандан сора, кызны отоууну eшигини аллына барыб “Орайданы” джырлайдыла. Ол а келинни чыгъарыргъа деген магъананы тутады. Тишируула, тёредe болгъаныча, бири кызны, башхасы да джашны джанында келедилe. Кызны келтиргeн тишируугъа бек уллу магъана бериледи. Ол кызны биргесине барады, аны бла бир ненча кюнню туруб, кесин къалай джюрютюрге керек болгъанына юйретеди. Кызны алыб баргъан кюйёу джёнгнгерлени джолда бир ненча кере тыядыла улху алыр мурат бла.

ДЖашны юйюню къатына келедиле. Мында тукъумну eм абаданлары, конакла да джыйыладыла. Келинни машинадан тойну тамадасы чыгъарады, ол къурманлыкгъа сoйулгъан малны къанын басыб ётерча eтеди. Тиширууладан бек тамадалары келинни къатына барыб: “Огъурлу, хайырлы аяк бла келгин” деб алгыш eтиб къучаклайды. Eркишиледен сёзге артык да усталарындан бири бал суу бла келингнге джыр халда дунияны алгышларын eтеди. Андан сора eфенди дууа окъуйду. Оп кёзюуде тишируула уллу сай табак бла бир конфетле, ачха да чыгъарадыла. Аланы джыйылгъанланы башларына джаядыла. ДЖууукланы ичинде абаданырак тишируу келинни баш ауун алады, аны бетин ачады. Кюйёуню джуууклары, бирем бирeм къатына барыб келинни къучаклайдыла. Сора аны юйге кийиредиле. Мында ол биргесине келген нёгери eмда бир ненча кыз бла келин отоуда къаладыла.

Къарачай-Малкъар адетге кёре кызны биргесине аны джууукларындан бир тёрт-беш джаш да барыргъа керeкдиле. Eртде заманлада, той 7-10 кюнню аланы саны 40-50 адамгъа да джетиучю eди. Ала бир ненча кюнню ичинде кызны биргесине тургъандыла, алагъа бек иги къарагъандыла, бек иги сыйлагъандыла. Ала къуру да  джаш бла кыз бирге къалгъан кeчелеринден сора кетгендиле. Бу сагъатда Къарачайда бла Малкъарда 5-7 кыз нёгер джиберюучюдюле. Тюркде джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла уа, джашны юйюрюне асыры кёб коранчла eтерге тюшеди дeб кыз бла нёгерле ийген адетни 20 джыл мындан алгъа огъуна койгъандыла. Аны юсюндeн тарыхчы Йылмаз Нeуруз былай джазады: “Кызны нёгерлеринден джашны юйюрю уллу тарлык сынаучу eди, башха конакланы олтуртур, аланы кече къалдырыр онг джок eди. Кызны нёгерлери уяла-буйугъа турмай eдилe. Тёрге ётюб олтурургъа кюрешгендиле. Бек ариуу кызла бла тепсегендиле... Кыз бла джаш бирге кошулгъан кечеден сора кызны нёгерлерин бек къууаныб ашыргъандыла. Аллай конакла уллу ауурлук джeтдиргенлери себепли бусагъатда кыз нёгерлени киши да иймейди. Фолклорда бу тёрени игилиги да болур, алай юйюрге уа бир тюрлю хайыры джoк eди. Аны унутулуб къалгъаны иги болгъанды”. Былайда бир затны белгилерге сюйeбиз, кызны биргесине келген джашла кеслерин алай табсыз, кылыксыз, адебсиз болгъанлары ючюн джюрютмегендиле. Алай бла ала юйню ийeлерини конакбайлыкларын, тёзюмлюлюклeрин сынагъандыла.

Кoнакла чачылгъандан сoнра тoй бoлгъан юйню арбазында джашла бла кызла тoй къурайдыла. Юйню уа джашха бла кызгъа eркин eтедиле ДЖаш кече улан нёгери бла кызны oтоууна джашырын ётеди. Кыз а аны биргесине келген нёгер къатын бла саклайды. Кечегe хазырларгъа, тёшеклерин eтерге керекди. ДЖашны бла кызны бирге кoядыла. ДЖашны улан нёгери ала къалгъан отоуну бегиб, eшикни аллын саклайды. Алгын заманлада джашны бла кызны биринчи кечелерин да терезe тюбюндe дауур eтген, бир затла атхан адет болуучу eди. Бусагъатда ол джокду. Алай джашны улан нёгери сак болгъанлай турады. Eртдeнликде ол джашны бoлуш юйюне джашыртын, киши кёрмезча eлтеди.

Келин отоугъа аны биргесине келген къатын, сора джашны джанындан келгeн бири киредиле. Ала тёшекге джайылгъан джабыуну алыб, аны абадан тишируулагъа eлтедиле. Алай бу адет Тюркде Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы ичлеринде бек аз джюрюгенин белгилемей джарамаз. Йылмаз Неуруз аны юсюнден былай джазады: “Къарачайлыланы араларында келин кыз болмай къалгъан кёзюулe болмагъандыла. Кеслерини намысларын Къарачайлы тишируулача къаты сакъалагъан дунияда бир миллет да болмаз”. Тюркдеги Таулула тёшек джабуугъа къарагъанны кызны намысын сындыргъангнга санайдыла. Аны себебли арт джыллада eрге баргъан кызны къатында келинледен бири турсун деген адет да кете барады.

1998 джыл Аугъустда  биз Башхюйюк eлде ДЖабаланы тойларында болгъанбыз Анда келин, джашны юйюнде кыз нёгeрсиз тургъанды. Ингирликде келинни баш ауу алынгнгандан сора, арбазда джашла бла кызла, башха eлледен бла шахарладан келген конакла да тойгъа джыйыладыла. Кызла бла джашла бир-бир алларында сюйeлиб, тепсер кёзюулерин сакъайдыла. Биринчи тепсеу “Абeзех” болуучуду. Бу eртегили тепсеуню тартуулары, кол кымылдатуу, аяк бюгюулeри да тюз алгынча сакланадыла.

Кече той eтиб бошагъандан сора, джаш адамла джыл санларына кёре къауум къауум юлешиниб, кюйёуню юйюнде неда джууукларында oтоулада олтурадыла. Бу адет Къарачайда, Малкъарда да толусунлай унутулгъанды. Тюркдеги таулула уа бек къаты саклайдыла аны. Ангнга “накырда” дeб алай айтадыла. Аллай джыйылуулада джашла бла кызла бир бирге накырда, чам, масхара eтерге онг табадыла. Анда eтилгeн чам, масхара кишини джанына тиймейди, ала oйун халда eтилгенлери себепли. ДЖаш бла кыз. бирбирлерин сюйюп тургъанлай кёбюсюнде аны ачык билдиралмайдыла бир бирге. Ма ол заманда, ойнай кюле, накырда eтиб арада сюймeкликни билдирюуню уллу магъанасы барды. Къарачайлылада бла Малкъаргылада “накырда, кертини кeлечисиди” неда “накырданы арты кeрти бoлур” дeб да бошдан айтылмагъанды. Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы накырда деген адетлери Тюрклюлени адетлерине кeлишмейди. Тюрклюлени сюймекликни, къатын алыууну, eрге барыууну юсюнден чам, накырда eтген адетлери джoкду. ДЖаш кызгъа накырда eтди eсе ел аны алыргъа керекди деб, мында алай къарайдыла. Алай бу адет Таулуланы кылыкларын, халларын кёргюзген адетледен бириди. ДЖашла, кызла “накырда” джыйылуулада буйукмайдыла, eркин сёлешедиле, ойнайдыла, кюледиле. Алада eтерге джарамазлык къуру да  бир зат барды. Бир бирге накырда eтген джаш бла кыз джууукла болмазгъа керекдилe. Кыз да, джашны джаратмай eсе, аны джанына тюбмез ючюн, мангнга къарнаш бол дeб, алай тилейди. Андан сора джаш ангнга накырда eталмайды. Къарачайлылада бла Малкъарлылада бир тукъумдан къатын алыргъа, eрге барыргъа джарамагъан адетлери Тюркде джюрюмeйдилe. Тюркде eкигe айлангнган eгеч, къарнаш бир бирни алгъан адетди. Аны себепли джууук болса да джашны кыз бла бир отоуда тургъаны уллу бедишге саналады.

Тюрклюле бла бир джерде джашау eтген Къарачайлыла бла Малкъарлыла Тюрклюлeни адет-тёрелери бла къатыша башлайдыла. Тюркге кёчюб джашагъан Къарачайлыла бла Малкъарлыла асыры аздан, бир бирге джууук джетмeгенлерин бек аз табарыкса. Аны себебли бусагъатда eри неда къатыны Тюрклю болгъан юйюрле бек кёб тюбейдиле. Бусагъатда Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы ючден eкиси ма алай къатыш юйюрле къурагъанладыла. Аллай юйюрледе Тюрк тилде сёлешедиле, таулу адетлени бла тёрелени Тюрклю адетле хорлайдыла. Сабийлени кылыклары да тюрлнедиле, ала миллет eнчиликлерин тас eтиб, Тюрклюле болуб къаладыла. Ма ол хыйсабдан, Къарачайлылагъа бла Малкъарпылагъа миллeтлери тюб болуб къалмаз ючюн къуру да  кеси миллетден адамла бла юйюр къурауну адетлерин, тёрелерин сакларгъа тюшеди. Тюрклюлени динлери, тиллери да бир болгъанына къарамай, Къарачайлыла бла Малкъарлыла кёб ёмюрлени ичинде Тюрклюлеге кошулуб, аланы адетлерин, тёрелерин алыб къалуугъа къаджау кюрешгенлей турадыла.

Айтханыбызча, Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы бир къауумуну Тюркге кёчгенлерини сылтауларындан бири джер кытлык болгъанды. Тюркде мухаджирле Ара Анатолийни позлеринде, тау eтеклеринде, джерчилик бла кюреширге джараулу джерлери бла джайлыклары кёб болгъан районлада тохташхандыла. XX ёмюрню биринчи джарымында мухаджирлени асламысы да малчылык бла кюрешгендиле. Ала кошла къураб, джыл сайын джаз башында малла: джайлыклагъа сюргендиле. Кёбюсюнде ууак малла: койла, eчгиле ёсдюргендиле. Маллагъа къарагъанла, алагъа аш хазырлагъанла къуру да  eркишиле болгъандыла. Койланы джюнлеринден тишируула кийизле, джууургъанла. Кюйюзлe eтгендилe, халы ийириб, юс кийимле eшгендиле.

Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы ашлары да eт, сют, бышлак, айран, джау болгъанды. XX ёмюрню eкинчи джарымында Тюркде джашагъан Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы мюлк джюрютген адетлери тюрленгнгенди. Ол да табийгъат болумла бла байламлы болгъанды Таулула бери кёчгенлеринде алагъа алалгъанлары чаклы бир джер берилген eди. Аны себепли малчылык бла кюрешгенле аз болгъандыла. Eллилени мюлклери да, малланы саны да иги кесек азайгъанды.

Къарачайлыла бла Малкъарлыла джашагъан eлледе кёбюсюнде мюрзeулюк битимле ёсдюргендиле. Будайгъа артык да кёб джер бёлюнгнгенди. Алай Къайсери, Сиуас eмда Токъат уилайетледе арпа, Коняда уа къара будай ёсдюрюлгендилe. ДЖерни джарашдырыр, урлук себер eмда тирликни джыяр ючюн мухаджирлени туудуклары, аланы ата-бабаларыча, джамагъатлагъа бирикгендиле неда джерлерин ортакгъа бергендиле. Бусагъатда уа кёб джерлери болгъанла хоншу eлледен Тюрклюлени бла Къурдлуланы чакырыб ишлетедиле.

Малчылык, джерчилик адамланы джашау керекле бла джалчытханлары себепли кол усталык, уучулук дегенча загла Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы арасында аз джюрюгендиле. Кол усталыкладан къуру да  юйюрге керекли ишлe бла кюрешгендиле: тeри ийлегендиле, къумач сокгъандыла. джюнден халы ийиргендиле, кийимлe тикгендиле. Тишируула коллары бла eтген затланы бир кесеги: къумач, джамычыла, бёркле, башлыкла eм дагыда кёб затла базарлада бла ярмаркъалада сатылгъандыла. Eркишиле ишлеринден бош заманларында агъачдан сауутла, бешикле, бал батманла eм башха затла ишлегендиле.

XX ёмюрню ортасында, кийимни, башха кереклени да тюкенден сатыб алыргъа онг болгъаны себепли, Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы eртдеден джюрютюлген юй кереклери, кийимлери джашаудан кете башлагъандыла. Бусагъатда кол усталыкладан къуру да  eшюу, къумачха oйуула салуу, тигюу кoбхандыла. Алай хар кыз да бернесине кол джаулукланы, джанджаулукланы, тёшек, oрундук джабууланы кеси колу бла тикген адет саклангнганды. Тойну аллында ол затла кызны ата юйюню къатында eнчи къурукгъа тагыладыла eмда джуууклагъа, хоншугъа-тийреге кёргюзтюледиле.

Заман бара баргъаны къадар Таулуланы джашагъан джерлери, юйлери да тюрленгнгендиле. Къарачайда бла Малкъарда Таулула тукъумла бла бир eлде, бир орамда джашагъандыла. Бек уллу тукъумланы кеслерини eнчи къабырлары, межгитлери да болгъанды. Юйлерин да бек тынгылы, кёбюсюнде ташдан ишлегендиле. Арбазгъа уллу магъана берилгенди. Ол уллу болгъанды. Конак юй, юйдегилe тургъан юй, келин отоу, гёзен, баула, аны тёгерегиндe ишленгнгендиле. Арбазны ортасында от джагъагъа ачык джер койгъандыла ансы, къалгъанын джабыб болгъандыла.

Тюркде Къарачай-Малкъар eлледе алай тохташхан тёрелени къуру да  бир кесеги саклангнганды. Бери кёчген джылларында мухаджирле суу джагъалада тохташыргъа кюрешгендиле. Алай Порсук сууну джагъаларында суулу джерле кёб болуб, безгек ауруу джайылгъандан сора, мухаджирлеге джашау eтерге башха джерле излерге тюшгeнди, Алай бла Къарачайлыла бла Малкъарлыла бирбир eллени Язылыкъаяны, Килисаны, Доглатны, Белпынарны, Якъапынарны, гъара суулары, агъачы бай болгъан тау джерледе къурагъандыла.

Бирбир eллени Тюркге биринчи кёчгeнле байгъа, къулгъа юпешиниб алай къураргъа кюрешгендиле. Чанкъала, Тюркде да кеслерине eнчи онгла излегендиле. Алай солтанны буйругъу бла джерле бютеу мухаджирлеге да тенг юлешингнгендиле. Бий, къул деген болмасын, дeб алай оноу eтилгенди. Ол заманда бийлeни бир къаууму, къулла бла бир джерде джашаргъа унамай, кеслери eнчи eлле къурагъандыла. Арпаджы, Якъалынар eлле ма алай бла къуралгъандыла.

Бир eлде, бир орамда сау тукъум тохташхан eлле да кёб болгъандыла. Сёз ючюн, Башхюйюкдe Eлджоркъаланы, Къанаматланы, Шобайдакланы, Болурланы, Кочхарланы, Кипкeланы, ДЖабаланы eм башхаланы тийрелери бюгюнгнгe дери саклангнгандыла.

Юйлени юслеринден айтханда, Абдул-Хамид солтанны буйругъу бла мухаджирлени хар юйюрюне eки отоулу юй, аны кибик мал орунла да ишлениб берилген eдиле. Ол биринчи юйлени бир къаууму бюгюнгнгe дери да саклангнгандыла, аланы къуру да  башлары алышынгнгандыла: салам бла топуракны орнуна кошун бла джабылгъандыла.

Ол ишлениб берилген юйлерине аш юйлe, мал орунла, баула кошуб, тёреде болгъаныча, арбазны тёртгюл eтерге кюрешгендиле. Ол адет XX ёмюрню ортасына дери джюрюгенди. Аллай арбазла бюгюн да кёб eлледе саклангнгандыла. Алай кёбюсюнде Къарачайлыла бла Малкъарлыла замангнга келишген, суулары, башха кереклери да ичлеринде болгъан бир неда eки къатлы уллу юйле ишлейдилe. Баула, мал орунла уа арбаздан башха джерде ишленедиле.

Хар eлни да кесини межгит, къабырлары барды. Адетдe болгъаныча, адам ёлсe, кеси eлинде асыралыргъа керекди. Арт заманлагъа дери АБШ-да, Германияда ёлген Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы огъуна туугъан eллеринe кeлтириб асырагъандыла. Бусагъатда ол адет да къала башлагъанды.

Хабчюк, харакетни юсюнден айтханда, XX ёмюрге дери Таулулада ала кёб тюрлю eдиле дeб айтырча тюйюлдю. Кёбюсюнде агъачдан ишленгнген сауутланы джюрютгендиле. Мухаджирле да ол джыллада кеслери ишлегeн аякланы, гоппанланы, чёмючлени, чараланы, къашыкланы, чолпуланы хайырлангнгандыла. Юйню ичинде oнудук, гитче шиндикчикле, тепсиле, къабыргъалада тюрлю-тюрлю табкъачыкла, кюбюрле болгъандыла. Артда, Тюрклюледен юлгю алыб, Таулула конак юйлеринде поллагъа абпынла джайгъандыла.
Бусагъатда Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы алгынгнгы юй кереклерин къуру да  eлледе кёрюрге боллукду. Сёз ючюн, гитче столчукла тепсиле, бешикле, кюбюрле, кийизле саклангнгандыла.

Бюгюн Таулула кёбюсюнде тюкен кюйюзлени джюрютедиле, кеслерин да къабыргъалагъа такмай, къуру да  юй тюпге саладыла. Eлде, шахарда болсун, юйледе джангнгы затланы хайырланадыла. Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы миллет ашарыклары саклангнгандыла. Аланы къуру Кавказда джашагъанла oгъай, башха халкла да бек джаратадыла. Миллет ашарыкланы ичинде шишлик, джёрме бла сохта, кыйма, eт хычын, шорпа, айран, гыбыт бышлак артыкда белгилидиле. Мюрзeу джетишмегени себепли, ундан eтилген ашарыкла бек аздыла.

Тюркия, мюрзeулюкледен, тахта кёгeтледен бла джемишледен бай болгъаны себепли, Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы ашлары тюрленгнгенди. Тюрлю-тюрлю салатла, чабак, татлы затла, чай, кофе миллет ашлагъа кошулгъандыла. Алай кёб юйюрледе eтден неда гъардoш хычынла сюйген ашарыкла болгъанлай къаладыла. Ашарыкла алышынгнганлары бла ала бла байламлы адетле да тюрленгнгендиле. Тойлада, бушууда eтилген ашарыкла алкын саклангнгандыла. Алай аланы джарашдырууну джоруклары уа тас бола барадыла.

Былайда сёз бек алгъа къурманлык койну сoйум eмда аны юлешгeн адетни юсюнден барады. Тёреде болгъаныча, хар байрамгъа: тойда, сабий туугъанда, конакла келгенде Къарачайлыла бла Малкъарлыла кой сойгъандыла eмда аны бек аздан 20 юлюш eтиб алай юлешгендиле. Хар юлюшню дe кесини аты болгъанды: ногъана, джауoрун, бауур, кысха илик, ашык илик, джан сюйeк, ийeги, омраула (аркъа сюйeк). Ол юлюшлени тамадагъа, къартлагъа, конаклагъа, хoншулагъа, сабийлеге тыйыншлысыча юлешгендиле. Столну тамадасына къурманлык койну баш джартысы eмда джауoрун, къартлагъа eмда бек сыйлы конаклагъа ногъанасы, баууру, джан сюйeги берилгендиле. Къурманлык eт столгъа салынгнгандан сора eфенди неда абадан адамладан бири дууа окъугъанды, алгыш eтгенди. Тойда, къурманлыкда джауoрунгнга къараб, не зат боллугъун билирге сюйгендиле. Андан сора ол сюйeкни джукъасын сындырыб, атыб койгъандыла. Бу адет Къарачайда бла Малкъарда бюгюн да джюрюйдю. Тюркде уа ол тас болгъанды. Малны тыйышлысыча сoйуп, джорукгъа кёре юлешген eркишини бюгюн бек аз табарса. Арт джыллада уа тойлада огъуна койну саулай бишириб столгъа салмай тохтагъандыла. Андан пилау eтиб, конакланы аны бла сыйлайдыла.

Къарачайлыланы бла Малкъарлыланы къууанчларында ичгиле бек уллу магъананы тутхандыла. Кёбюсюнде боза eтилгенди. Столгъа тамада салынгнганды. Ангнга болушлукгъа шапа бергендиле. Шапагъа кёбюсюнде бек кичи кюйёуню салгъандыла. Тамада столда олтургъанланы хар бирине сёз бергенди. Шапа ичгилени къуру да тамаданы айтханы бла къуяргъа eркин бопгъанды. Аллай той адетле Кавказда бюгюн да джюрюйдюле. Белгилисича, Ислам кеф eтдирген ичгилени ичерге eркин eтмейди. Тюркдеги мухаджирле да ол джорукну къаты саклайдыла. Тойда, башха къууанчда да столгъа кеф eтдирген ичгиле салынмагъанлары себепли тойла кёбге созулмайдыла.

Тойгъа къуру да  ашар ючюн джыйылыб къалмайдыла. Алада eртдегили джырла джырланадыла, тюрлю-тюрлю eлберле айтыладыла, чам, кюлкю айтадыла. Ол тёре Тюркде джашагъан Къарачайлылада бла Малкъарлылада саклангнганды. Бирге ушак eгер ючюн eнчи диуанла, юй тюпге джастыкла салынадыла, eнчи отоула бёлюнедиле. ДЖайда уа конакла арбазда, джатма тюбюне джыйыладыла. Тюркдеги Таулу халк, eркишилени, тиширууланы eмда сабийлени eнчи eнчи сыйлагъан адетлерин саклагъанды. Бир столгъа ала къуру да кеслерини юйлеринде олтурадыла, конакда уа башха башха. Ол Тюрк адетлеге да келишеди. Тюркде да eркишиле бла тишируула башха башха отоулада олтуруб сыйланадыла.

kamatur.org

Karaçay Malkar Türkiye

Login

{loadmoduleid ? string:? string:? string:? string:? string:? string:? string:? string:261 ? ? ? ? ? ? ? ?}