kamatur.org Deneme Yayını

Çuvak kökden kölek tigib kiyseñ da Culduzladan tüyme etib tikseñ da Sen ıylıkma atañ kiygen kiyimge Kaptalında anı halı tüymege Sen ıylıkma topurak başlı üylege Sen ıylıkma atañ ösgen tiyrege Seni sıyıñ, namısıñ da alada Caşasañ da nakut-nalmaz kalada Çiy altından çuruklanı kiyseñ da Canıñ savdan esgertmeñi körseñ da Sen ıylıkma atañ kiygen çabırga Tav Curtuñda erle kazar kabırga Başha halknı töben etib küreşseñ Tukum saylab halknı eki üleşseñ Ana tilni uçuz etib söleşseñ Adamlıgıñ cokdu, aña ıylık sen Bir oñsuznu ayak tübge tebleseñ Açhalıd deb, şindiklid deb sıy berseñ Colovçuga satıb berseñ ayrannı Tavlu tülse, kim eseñ da, bil anı Çagır içib, tavluma deb kıçırsañ Cutluguñ bla duniya malga satılsañ Namıs, adet kete barır senden keñ Sagış et da, bu zatlaga ıylık sen Tuvduklarım, sizden ahır tilegim Eki kesek bolgan meni cüregim Birge bolsak Karaçayım, Malkarım Kıçırırsız, eşitirça kabırım.

«Militsiya bek korkuvlu, savutlu amanlıkçı cıyınnı izleydi. Bu amanlıkçıladan ne az da xaparı bolgan, bizge bildiririn tileybiz. Bildirgenni atı taşada kallıkdı, kesine da bir million som berillikdi. Amanlıkçılanı kollarından açıganla aytxañña köre caraşdırılgan suratlaga igi karagız. Camagat, bu adam türsünlü canıvarla sizni aragızda aylanalla. Sak boluguz, eslegenley bizge bildirigiz.» Ahmat bu kagıtnı avtobusnu kabırgasından kişige esletmey cırtıb alıb, can hurcununa saldı. Alay a, caññı miññen sagatında bir eski çamçı tanışına tübeb kalıb, anı sözlerinden cunçuganı esinden keterge unamaydı. - Ahmat, bu suratdagılanı biri şaşmay seññe uşaydı. Candıraköz, kıññırburun – tuvra da kesiñse. Barıb militsiyaga aytıb, ol millionçunu alırmem? - Da bıla salgan suratla bla kaysı biribizni da tutarga bollukdu. - Ogay, ogay, sen baş alırga küreşme. Ma adamlaga sorayık – ala aytırla tüzün. Ahmat çamçını avuzun cabar üçün: «Da, sora, ekibiz da barayık. «Ol amanlıkçı menme, endi bu tilçini açxaçıgın berigiz» deyim alaga. Artda eki üleşirbiz» dedi. Adamla küldüle, eski şoxu da «kel, bir cuk tartdır» deb, başxa kaygıga köçdü.

Ol cürekge va, sav bol, derge kerekdi. Bügün Karaçaynı caşları, kızları keslerine bu soruvnu bersele, bizni halkdan nasıblı bolmaz edi. Bu nazmu Laypanlanı Bilâlnı nazmusudu. Statyada söz anı «Curtda Cañız Terek» degen kitabını üsünden barlıkdı.  Bu men başında keltirgen nazmunu men Bilâlnı bütev caşavuna açhıçha sanayma, bu tizginlerin okuy, men anı ne canı bla da añılayma: cüregi tıñısızdı, nazmuçuga va andan bagalı zatnı bilmeyme. Cüregi rahat turganlay nazmu cazarga küreşgenñe men iynanalmayma. Bilâlnı va har nazmusunda halkı üçün, adam üçün, tabigat üçün kaygısı, sagışı küzgüdeça körünñenley turadı. Nek deseñ, anı köküreginde kerti nazmuçunu cüregi uradı. Bilâlnı nazmusu köbüsü ritma nazmuladıla, ala muzıkaga tayanıb işlenñendile, ritm kesi muzıkadı, har nazmusuna anı taba biledi. Ritm bla işlenñen nazmunu igiligi nedi deseñ, rifmaga cıyar üçün deb, nazmunu maganasına mushamlık tüşmeydi. Bilâlnı nazmusu, Allahha şukur, kebde tüldü, sıyınnık da tüldü kebge.

Köb bolmay gumanitar tintüvle institutnu Malkar Literatura bölümü kurab, “Busagatda Malkar Prozada Gitçe Janrlanı [hapar, povest-hikâye] Aynuvları” degen at bla seminar bolgandı. Anı filologiya ilmulanı doktoru Bittirlanı Tamara bardırgandı. Seminarga institutnu ilmu kullukçuları, cazuvçu, filologiya ilmulanı kandidatları Töppelanı Alim, Sarbaşlanı Alöna, Atabiylanı Asiyat em poet Tabaksoylanı Muhtar katışhandıla. Birinçi cıyıluvda söz Malkar literaturaga art on beş cılda kelgen cazuvçula Bittirlanı Aminatnı “Şaşhanla Cannetge Tüşedile” bla “Tañ Atmay Tursa Edi” em Glaşlanı Alanı [Borisni] “Kaşhaçamnı Nesi Bar?” bla “Uzak Konakla” degen kitaplarını üslerinden bargandı.

Moskovadan bizge bu künlede kuvançlı hapar kelgendi. Anda "Karaçay Poeziyanı Antologiyası" çıkgandı. Beri XVIII - XX. ömürlede cazılgan em aşhı işle kirgendile. Kesi da ol eki bölümden kuralgandı. Birinçide ak söz bla cazılgan folklor, ekinçisinde va avtorlanı çıgarmaları. Bu kitapda 625 bet bardı, ol ulludu em avurdu. Bek köb cıllanı kulluk eterikdi halkına, alay igi kagıtha basmalangandı. "Elbrusoid" degen camagat fond çıgargandı anı. Fondnu tamadası Totorkullanı Hasannı caşı Aliy a sav bolsun, millet kulturanı aynıtuvga ullu kıyın salganı üçün. Antologiyanı va basmaga Bayramuklanı Fatima bla Akbaylanı Azret hazırlagandıla. Birinçi kere bıllay kitap 1965 cılda çıkgan edi. Andan beri 40 cılnı içinde, nençası koşuldu da poeziyanı nürlü em kıyın da duniyasına? Alanı sanı igi da ösgendi. Alay, carsuvga, 60-çı-80-çi cıllada adabiyatha tavkel kirgen bir kavum fahmulu poetle duniyadan zamansız ketgendile: Batçalanı Mussa, Kobanlanı Ahmat, Kipkelanı Hamit, Hubiylanı Magomet em başhala. "Bir talay cıldan beri alanı basmalanmay turgan alamat çıgarmaların endigi tölülege kaytaruv cangı antologiyanı kuraganlanı baş nüzürüdü. Poeziyabıznı aynıvuna ullu ülüş koşhanlanı da, cırlamay bolalmay, anı taza cürekden ete kelgen kaysı bir poetni da, bizni kolubuz-ayagıbız cetgen cerde bolub, Karaçay poeziyada sözün aytırga tavkel bolgannı birin da tışında koymazga küreşgenbiz. Sözge can salganlanı fahmu daracalarına baga biçüvnü va okuvçunu kesine koyganbız" deb cazadı kitapnı al sözünde kesini oyumun poet Bayramuklanı Fatima.