26Haziran2017

TÜŞÜNÜV

Cuvuk cetgen caş tilegendi da, Gardıv deb bir kız bir ariuv kiyiz börk etgendi. Ak kra cünden etilib, çımmak ak börk. Keñ eteklerine, beline-töppesine ariuv şaytan çalıv tigilib. Başıñda barı-cogu bilinmezça, cuka, ceñil börk. Çeteni bla tamçı agızmay suv taşırlay, usta basılgan katı börk. Ayaz kaksa, oynaganına karab tururça, töppesinde oka çaçakçıgı. Kıshası, cetgen caş toyga kiye tururça, aybat, omak, sürüvçü caş tavda-tüzde kiyerça, celde-kuzda kiyerça, demeñili börk. – Çomakay, karnaşım, ma, kuvançha kiyivçü bol, sav cırt! – deb, algış etib bergendi Gardıv börknü. – Oy, seni kuvançıña kiyib tepseyim men munu bla! Sav bol, egeçim, köb caşa! – deb kuvanñandı Çomakay. – Mıña kara, bu alamat zatha! Kalay   da   etalgansa bılay?! Adam munu közü kıyıb kiyallık da tüldü. Bir adamda bıllay bir ustalık da kalay boladı! Barmak uçunda bu çemerligi bolgan kıznı tabalgan caş anı ömür duniyasında kol ayazında tutsun! Bıllay   kızga tıyınşlı caş da ne bardı, ne cokdu! Bar ese, bir bardı, cok ese da, cokdu! Bıllay egeçim bolub, meni ne hatam  bardı!..– Ay, Çomakay! – deb anı sözün bölgendi Gardıv. – Meni mahtasañ, caşlanı katında mahtay tur!..

Mahtasañ...


Cuvuk cetgen caş tilegendi da, Gardıv deb bir kız bir ariuv kiyiz börk etgendi. Ak kra cünden etilib, çımmak ak börk. Keñ eteklerine, beline-töppesine ariuv şaytan çalıv tigilib. Başıñda barı-cogu bilinmezça, cuka, ceñil börk. Çeteni bla tamçı agızmay suv taşırlay, usta basılgan katı börk. Ayaz kaksa, oynaganına karab tururça, töppesinde oka çaçakçıgı.
Kıshası, cetgen caş toyga kiye tururça, aybat, omak, sürüvçü caş tavda-tüzde kiyerça, celde-kuzda kiyerça, demeñili börk.


– Çomakay, karnaşım, ma, kuvançha kiyivçü bol, sav cırt! – deb, algış etib bergendi Gardıv börknü.


– Oy, seni kuvançıña kiyib tepseyim men munu bla! Sav bol, egeçim, köb caşa! – deb kuvanñandı Çomakay. – Mıña kara, bu alamat zatha! Kalay   da   etalgansa bılay?! Adam munu közü kıyıb kiyallık da tüldü. Bir adamda bıllay bir ustalık da kalay boladı! Barmak uçunda bu çemerligi bolgan kıznı tabalgan caş anı ömür duniyasında kol ayazında tutsun! Bıllay   kızga tıyınşlı caş da ne bardı, ne cokdu! Bar ese, bir bardı, cok ese da, cokdu! Bıllay egeçim bolub, meni ne hatam  bardı!..


– Ay, Çomakay! – deb anı sözün bölgendi Gardıv. – Meni mahtasañ, caşlanı katında mahtay tur!..


Kol kısıv


Burun caş salamlaşhan zamanında carathan kızını kolun kıshan adet bolgandı. Caş, kızla bla salamlaşa, kol tuta kelib, birini kolun tuthan zamanında kısarak etdi ese: «Men seni caratama!»– degenligi bolgandı. Başla barmagı bla kol ayazından basarak ete ese: «Men seni caratama, sen a kalaysa?» – deb sorganlıgı bolgandı. Alay bla kızga sagış eterge, caşnı halisine es iyib kararga, sınarga madar berilgendi.


Bir ullu toyga honşu elden konak caşla kelgendile. Caşla toyda tizilişib turgan kızlanı kolların tuta kelgenley, alanı biri bir kıznı kolun kıshandı. Oynarı kelib, kız da anı kıshandı. Kız kolun asırı katı kıshandan, «ah!» deb, caş alayda cerge çögeleb kalgandı, – kız, küçlü kız bolub, eslemey, katırak kısıb cibergendi.


Har kim seyirsinib, caşha karagandıla, caş a, cunçub, cerge karagandı. Caşnı cunçuthanına sokuranıb, başın alırga, kız alay aythandı:


– Koy, konak, koy, cüzügümü izleb kıynalma da koy,  artda tabılır!..


– Ol ne sözdü, karayık, ansı artda kaydan tabıllıkdı?! Tas bolmasın! – deb, katlarında   caşla   da cerge-cerge iyilgendile.


Kız, esletmey, cüzügün kol ayazına kısıb, enişge iyilib:


– Başmagıma tüşgen köreme! – deb,  andan  «algandı». Alay bla, kıznı dürgenligin da, caşnı zıkılıgın da alayda kişi eslemey kalgandıla.


Em kıyın iş


Algın, tehnika-özge bolmay, bolgan işni barın da koldan etgen zamanda, talay kolhozçu tişirıv, sav aynı gardoşha çaga eterge cürüb turub, aşhı arıgandıla. Bir kün, künorta azıkga tohtagan közüvde, uşak ete kelib, biri:


– Hay-hay-hay! Belim üzülüb kaladı da! Duniyada gardoşha çaga etgenden emgek a cok köreem! - degendi.


– Çaga etgen – ol nedi! Beliñi bügüb, türt-mürt ete barasa. Tört büklenib gardoş cıyarıgıbıznı közüñe bir körgüzçü. Andan kıyın duniyada bir iş bolmaz, – degendi biri da.


– O koyuguz-koy! Çaga, dırın, gardoş degen – barı da nedi! Duniyada em kıyın iş ala tüldüle, em kıyın iş – caşavdu, caşagandan kıyın zat cokdu! – degendi Gıdıv da.


Hannı erinçekleri


Tiri adamnı – kolu usta, erinçekni – tili usta deb, bir han, köz aça tururga deb, üç erinçekni tuthandı.


Bir-birde han bla uşak etgenden ozub, erinçekle başha cukga caramagandıla.


Bir kün cay, üç erinçek da barıb terek tübünde cathandıla. Biri, cata turub, bir zamanda örge karasa – butaklada kıp-kızıl almala başlarından enişge-enişge salınıb tura.


Alma aşarı kelib, alay a uzalırga erinib, bir erinçek:


– E-ey-ya, busagatda ol almalanı bireri bireribizni avuzuna tüşüb kalsala, kalay igi bolluk edi! – degendi.


– Ayhay, alay bolsa, bek da igi bolluk edi! Alay a kim uzalıb alallıkdı ansı! – degendi ekinçi erinçek da.


– Hay-hay-hay! Erinmey, alay kalay aytaldıgız! – degendi üçünçü  erinçek da.


Kızla, neme külesiz?


Maşuk deb bir tınç caş koşdan enñendi da toyga bargandı. Ala köre turmagan cañı caş kelgeninde, kızla kuşmuş bolgandıla, bir-birlerine köz kısıb, ayak basıb, külürge kalgandıla: caş halahostarak caş bolgandı, kiyimleri sanların kabmay, ışım bavu, belibavu, tüymesi-ilgegi tab caraşmay, börkü közlerine tüşerek; sanların da ariuv katdırıb tutmay, biraz göbelirek.
Kızlanı kuşmuşların esleb, caş cunçugandan artık da bek çagılgandı, katışhandı. Kızla tohtamagandıla.


Sora Maşuk  alay  aythandı:


– Kızla, siz meni neme külesiz? Sıfatıma küle esegiz, Allahha külesiz! Kiyimime-kiygenime küle esegiz, anama  külesiz! Söleşgenime, halime küle esegiz, kerti da meñe külesiz!


Kızla vyatlı bolgandıla da külgenni, kuşmuşnu koygandıla. Keslerin esgerib, toyga caraşhandıla.


Şeker satlıgı bolurmu edi?...


Tüz işlenñenden ozub, erkişi kereksizge cunçuvçu bolsa, burun anı homuhha sanagandıla. Ol sebebden, caş kız köre kelse, kız da, kıznı cuvukları da caşnı kalay bla da cunçutub, cunçusa, kalay eterigine kararga süygendile. «Cunçutuv» ariuv oyun-nakırda halda bardırılgandı, «lagımları», «kılıbları» nakırda çekden çıkmagandıla.


Bir caş kız köre bargandı, nögerleri da birgesine.


Ol köre bargan kız a gınttılı kız bolgandı, konaklaga kesi şay salgandı. Şay salganında, caşnı nögerlerine salgan şaylarına şeker athandı, caşnı stakanına va şeker atmay salgandı. Şayımı şekeri cokdu, şeker ber, derge vyalıb, şekersizley içib koyarık bolur, deb umut etgendi.
Caşla şay içe başlagandıla da, kalganla içib tebregendile, kız köre kelgen caş a birçik urtlagandı da, stakanın tepsige salıb, andan sora içmey, haman kaşıkçıgı bla stakannı urub zıñırdatırga kalgandı.


Kız stakannı zıñırdaganın eşitmegença etib turgandı.


Caş dagıda hayda zıñırdathandı stakannı. Kız, ışarıb:


– İy, kızla, bir koñurav tavuşçuk bardı, poşt payton kele tura bolurmu eke, bir karasagız a! – degendi. (Burun poçtanı poçta cürütüvçü paytonla cürütgendile, atlanı boyunlarında va koñuravçukları bolgandı).


Kız  alay aythanlayına,  caş  da:


–  Ay marcala, kerti aytadı, çabıgız da, şeker satlıgı bolurmu edi, anı da bir sora keligiz! – degendi.


Barı da külgendile da, kız da caşnı stakanına şeker athandı. Anı tab çamından caratıb, söz berib cibergendi.


Bir tabakçık bersegiz...

 

Bir caş, üç-tert nöger da alıb, kız köre bargandı.


Kız köre kelgen caşnı va sınamay, çam-nakırda bla cunçuturga küreşmey koymagandıla. Cunçusa, vyalıb, aytırın-eterin cartı koysa, iş oyulgandı, alay bolmay ayıbsız kutulalsa, keleçi ciberirge, kıznı alalırga bolgandı.


Biz ayta başlagan caşha, Magaviyge, kıznı adamları carık tübegendile. Konak üyge olturtub, allarına tepsi keltirgendile. Tepsige va, çabdırıb kelib, otdan cañı çıkgan issi tarı gırcın bla taşça katıb turgan buzlagan sarı cav gırtnı salgandıla.


– İssi hantnı suvutmay, tatıvu bla aşagız, konakla! – deb şapalık etgen caşla konaklaga guzaba tecegendile. Başhala da kim eşikden, kim teşikden, terezeden karagandıla.


Konakla kabarıkga uzala başlagandıla, alay a colları bolmagandı: kışhıda gözenden cañı alınñan buzlagan cav, gırcınña cagılgan ogay, kaşıkga da ilinmegendi. İssi tarı gırcın a kollarında kum kibik vualgandı, aña cav cakgan ogay, alaylay da, avuzlarına cavsuz da eltalmagandıla.


Magaviy nögerlerini dıgalaslarına köz cetdirgendi da, sabiyleça, gırcınnı umur etib, aman künlü bola turganlarına küllügü kelib, şapa caşha burulub:


– Caş, çab da maña bir tabakçık alıb bir kel! – degendi.


Şapa  caş  tabakçık  keltirgendi.


Magaviy kezlik bıçakçıgı bla cavdan conub-conub, ayakçıkga kuygandı. Üsüne issi gırcından çançıb eritgendi, aşıkmay kaşık bla aşagandı, nögerlerini azablarına vuak ışara.


Karaganla seyirsinñendile. Akıllı caş, bu kayda da baş keçindirlik köreme, kesin da, üyün da aman etdirlik tüldü deb, kızların bergendile.


Keleçini sözü – kebek


Botaşladan bir caş Sılpagarlaga, kız tiley, keleçile cibergendi. Keleçileni tamadaları, Talgır deb bir kişi, söz başlab, kıznı adamlarına alay aythandı:


– Ey, Sılpagarları, «keleçige ölüm cokdu» da, bilgenibizni aytayık, deb kelgenbiz. «Keleçini hurcunları  –  ötürükden tolu» da deydile, «keleçini tili –  çöbnü terek eter, bürtüknü börek eter» da deydile. Alay a calgan tillige –  cetmiş nalat, boyav tillige –  seksen nalat. Biz aladan tülbüz. Botaş ulu menme deb, Botaş uluga kız tileyme deb, karnaşımı kereksiz   mahtarık tülme. Anı mahtavu, –  alay aythanıma ayıb etmegiz, –  üsündedi. Cappa-cañız bir aytırıkçıgım –  caşıbıznı tüz bolumu, halisi bılaydı:


Cılı bla caş bolsa da, işi bla baş boluvçuladandı, üyünü ara baganasıdı, teñlerini –  temir daganlarıdı. İşde allına adam iymeydi, çabır bavun çurum etmeydi. Eter işin artha sozmaydı, bıtbıt etib, cartı koymaydı. Atasına cetdirmey, kesi koş tutaladı, etgen işi sögülmey, işin tamam bacaradı. Kökde bargan kanatlını sermeb kanatından tutuvçandı, suvda bargan ırgaynı sermeb belinden buvuvçandı. Taşnı kısıb, suv çıgarıb, suvsab malıy sugaradı, bakgan tayı çarsha çabıb, baş öçleni alaladı. Anı minñen atı colga çıksa, taşsınmaydı, sürüvünde kütgen malı çavullada abınmaydı. Anı tabışlıgı çuñkul iynekden gadura tolu süt savadı, har bir kotur toklusundan –  bir camçılık cün aladı. Alay a tuvarında –  çuñkul cokdu, vuagında –  kotur cokdu. Kolu uzundu, tili kıshadı, közü citidi, ayagı ceñildi, cüregi tavkeldi, cürüşü –  eslidi, dürüsü –  dürüleden keñdi, muratları tav başlaga teñdi. İşlenmekligi bılaydı: sözde, işde teñin türtmez, tögerekge közün süzüb, çakırgan bla berib ketmez; sagüncüsü bolgan körüb, cügün almay, ozub ketmez, oñsuz körse, sırtın burub, körmegença, tayıb ketmez. Körgen kızga köz oynatıb, celtob söz bla namıs coymaz, halal işde haram bolub, bet taşlamaz, ayıb almaz. Namısha, betge bek talaşhan a erkişilik -anı üsünde, cuvuk köllü, ariuv tilli, teñ tutmaklık –  anı üsünde. Suv degenñe bal uzathan sizni kızıgız –  cüreginde! Anı üyüne kirgen kelin –  cavga atılgan börek bolur, baçhasına tüşgen urluk –  hansla içinde terek bolur...


Keleçi andan da bek kızıb tebregeninde, kıznı ana karnaşı, anı sözün bölüb, sorgandı:


– Konak, anı añıladık. Cañız bir sorlugubuz:   hulguga  onov etemidi?


– Ogay!


– A, da sora sözüñe kulak iyerge bollukdu... Alay bla, caşnı tişirıv işlege söz koşub,
tişirıvnu cunçutmazına iynanñanlarında, kızlarına söz tavusub iygendile.


O Badina, kayrı barasa?


Burun zamanda Karaçayda, caşnı, kıznı kesine sorub da küreşmegenley, cuvukları kesleri uşathan adamga sırındırıb koyarga öç bolgandıla. Küyövlüknü, kelinlikni kuru caş, kız kesleri tül, ataları, anaları, cuvukları barı da saylagandıla.


Badina deb bir caş tişirıvçuk, baş iyesinden ayırılıb kelib, ata üyünde turgandı. Sabiyi-özgesi bolmagandı: ayırılsala, sabiyle ataları bla kalgan, –  adet alay bolgandı.


Cuvukları Badinanı ekinçi kere üylendirir kaygıga kirgendile. Badina bla eki karnaşdan tuvgan caş, Bayramuk, bir kün, Badinalaga kelib:


– Men bir asıvlu adamnı bileme. Tul kişidi. Calan adamdı, sıdırgı. Kesi da bek   uşagıvlu   adamdı. Bir caraşıv tişirıv tab maña deb, kadalıb turadı. Badinanı aña bermey amal cokdu, –  deb onov casagandı. Badinanı atası-anası tınç adamla bolgandıla   da, Bayramukga:


– Da biz ogay demeybiz, kesi unay ese, barsın, –  degendile.
Bılay da bılay deb, ol onovnu Bayramuk Badinaga tizgendi. «Bir kere avuzu küygen» Badina sagışlanñandı. Korkub:


– Ayhay, siz alay aythanlıkga, tanımagan, bilmegen adamıma kalay ho deb   koyarıkma,   kalay   bolur, kaydam? –  deb, unamagandı.


– Ayüñe, Badina, men tanıgan, men bilgen bolmaymı-dı saña?! –  deb seyirsinñendi Bayramuk. –  Ogese maña  ışanmaymısa?


– Işanmaganlık etgenim cokdu, alay bolsa da közümü kıyırı bla birçik bir karab körürge süe zdim, –  degendi Badina.


– Endi kız kelirge, ol da caş caş tül, sen da üyden bir kere çıkmagan kız tül, vyala, kubula tururça. Alay bolsa da çırt da bolmay eseñ,   körgüzeyim.   Ol kıyın iş tüldü. Ol cuk da bilmey turganlay oguna körgüzüb koyayım anı saña, –  degendi Bayramuk.


– Ayhay, alay etseñ a! Ansı, vyalmay, karayallık da tülme, –  degendi Badina. Bayramuk plan salgandı:


– Endi busagatdan, –  degendi, –  biz künorta namazga bara başlarıkbız. Alga barganla, mejgit allına cıyılıb, lahor etivçenbiz. Ertderak barıb, men alay erkişile bla mejgit allında mıçırma. Meni körgenley, küyövlük olsagatdan kelib maña salam berir. Men anı alayda, mejgit allında, uşakga tutarma da, alayda çögüb, biz söleşe tururbuz. Sora sen, birgeñe da bir nögerçik al da, mejgitni baş canı bla bargan col bla arı oz da ket, sora beri aylan da tüb canı bla kelgen colnu kel; igi kölüñ biçgença, karay-karay ozarsa da kelirse. Meni bla uşak ete turgan uşagıvlu kişi ol bollukdu. Ma alay körürse da koyarsa.


Mejgitni eki canı bla da bolgandıla colla. Badina, bir sabiy nögerçik da alıb, Bayramuk aythança, mejgitni katı bla arı ozub tebregendi, söz begitgenleriça, baş canı bla.


Bayramuk da, aythanıça, küyövlük kişi bla uşak ete, mejgit allında çögüb turgandı. Badinanı arı ozub barganın körgendi da, Badina, başın da enişge iyib, arlakçık barganlayına, sekirib turub, ızından kıçırgandı:


– O Badina, Badina, kayrı uzayıb ketib barasa? Boldu endi,  boldu, kayt ızıña, kayt!
Alayda cıyılıb turgan erikgen halk da, küyövlük da burulub Badinaga karagandıla.


Cunçugandan, cerni teşigi bolsa kirib keterça bolub, allına atlayalmay, ızına aylanıb, Badina üyü taba hayda cumulgandı. Kişi taba burulub da karayalmagandı.


Badina üyge kelib, Bayramukga duniyanı kuya turganlayına, Bayramuk da küle-küle kelgendi. Anı körgenley, Badina üsüne canñandı, ai, alay, bılay bolluk, seni bügün maña ol etgeniñ, cazık başımı tört duniyaga azık etib, bedişge koyub, –  deb, –  ne işiñ edi ol? –  deb.


– Da ne eterigem, asırı uzayıb   barayeñ sora? –  deb külgendi Bayramuk. Alay bla, karnaşını   oyunçulugu amaltın, Badinanı karab közü da körmegen adamına berib iygendile.


Sınav


Bir han alay aythandı:


– Koluma suv kuya bilgen caşha kızımı berlikme! Hannı ol aythanı tört duniyaga cayılgandı.   Anı eşitgen caşla koş-koş hanña kelib başlagandıla. Han alaga, «koluma suv kuy!» –  deb, kumgannı tutdurub, ala da hannı koluna suv kuyub oñdurmay, han har kelgen-kelgenni barın da bedişlik etib kıstab bargandı. Endi ne bu hanlıkda, ne honşulada bir kolga suv kuya bilgen caş cok ese, bu ne seyir duniyadı deb, halk seyirge kalgandıla. Hanña küyöv tabılırından tüñüle başlagandıla.


Bir kün, bir kolaysızırak atha da minib, üsü-başı da alay omak da tül, bir caş kelgendi. Bir tüz sürüvçünü caşı.


– Han, erkinlik berseñ, men suv kuyar edim da saña bir kol cuvdurur edim!..
Anı eşitib,  halk külgendile.


– Ey, caş, sen ogay, beri hanlanı-biyleni caşları da burun urub körgendile, iş tındıralmagandıla ansı! Koy, bedişlik bolma da ket da kal! –  degendile.


– Kaygırmaz! –  degendi caş. –  Men da adamla bla ösgenme, ömürümde atamı koluna bir suv kuyub, kol cuvdurgan törem  bolgan  bolur!


– Nek ket da kal deysiz? Caş adamnı betin kakmagız. Körsün bolumun! –  degendi han. Cetdirib caşnı koluna kumgannı tutdurgandıla.


Han kol cuva, caş da aña suv kuya başlagandıla da, han, kolların tazdan taydırıb ketib, bir canında tuthandı. Caş a suvnu tazga kuygandı da bargandı, kumgannı hannı kollarını ızından eltirge unamagandı. Han caşha citi-citi karagandı, –  bolmagandı, hannı kolları bir canında, kumgandan suv kuyulgan –  tazga.
Han,  çamlanıb:


– Caş, suvnu kayrı kuyganıñı körmeymise?! –  degendi.


– Nek körmeyme, köreme, men kuyulluk cerine kuya turama! –  degendi  caş.


– Da sora alay anda tege turma da kollarıma kuy!


– Kollarıña kuyarımı süe eseñ, tutar   ceriñe tut! Men kuyar cerime kuya turama! –  degendi biyagı caş.


– Ihı-ı, ol kadar kelgen kudret adamnı içinde sıñar sen bildiñ aytırıñı da, eteriñi da. Ansı, kertda handı deb, men kolumu kayrı tutsam, arı kuyub, men da tazdan tışına tutub, suvnu cerge bardırıb turganbız. Sen horladıñ! –  degendi han. –  Seni bla söleşirge, keñeşirge da bollukdu, meni kölümü alama deb, tersine teñererik tülse!
Alay bla, han kızın ol caşha berib, küyöv etgendi.


Közüme tütün kirgendi


Burun zamanda caş, eki-üç nöger da alıb, kıznı üyüne konakga tüşüb, ala da caş-kız cıyıb, toy-oyun etib, aşatıb, içirib, alay bla caş kıznı körüb, tanışıb, kıznı adamları da caşnı körüb, sınab, andan sora arada keleçile cürügendile.


Bir kıznı köre, caşla kelgendile. Kız bir kesek çart-gurturak kız bolgandı da, adamları korkgandıla: caş anı alaylıgın eslese, caratmay keter deb. Sora kızga bılay üretgendile: söleşmezge küreş konakla bolgan zamanda; asırı namıslıdan, vyalıb söleşmeydi derle da koyarla, ansı, seriñe urdurub palah eterse, cuk aytama deseñ. Ot ete, ot allında çök da tur.
Konakla kelgendile. Çabışıb konaklık etgendile. Otha kazanla ashandıla. Kız da, aythanlarıça, otcagada olturtub, sözge-başha koşulmay, otha otun athan kibik ete turgandı. Bir zamanda şhuvur bişgendi da, çoyundan etleni çıgara başlagandıla. Anı körgenleyine, kız, aç bolub turganı bla, tözalmay, sekirib örge kobhandı. «Ey, bu bir işlenñen kız bolub, bizni sıyıbıznı körüb koba turganlıgıdı», –  deb caşlanı köllerine alay kelib:


– Kobma, kız, kobma, kıynalma, sıylı bol, oltur! –  degendile. Kız, burulub caşlaga   karagandı da:


– Ho bir da, sizni atagıznı canı üçün, sizge kobama deyt bir da! Közüme tütün kirgendi da, anı üçün kobama ansı! –  degendi. Aşarık üçün kobhanın cuvdurganlıgı bolgandı...


Amatti need?


Ertde bir katınnı adam karab karamlarından toymaz kibik üç ariuv kızı bolgandı. Alay a üçüsü da bir kesek tilkavurakla bolgandıla. Alanı alaylıkları elge cayılmasın deb, anaları kızlanı tış adam bolgan cerde söleşdirmey, tışına çıgarmay turgandı. Bir kün kızlanı anaları kayrı ese da tebregendi da, kızlarına katı ayt,handı:


– Kızla, men bolmagan zamanda adam kelgeni bolsa, çırtdanda söleşmegiz, cuvab bermegiz da turuguz, kubuluguz da! Söleşsegiz, eşitmedim demegiz!


Ketgendi  anaları.


Ol künñe karab turgança, bu üyde bir ariuv mölek kızla bardıla deb eşitib, alanı köre, caşla kelgendile. Kelib, caşla salam bergendile, kirgendile da olturgandıla. Söleşirge umut etgendile, alay a kızla cuk aytmagandıla. Ogay, ho degenni başların kımıldatıb bildirgen bolmasa, cuk aytmay, töben karab, kubulub turgandıla. «Kalay namıslı kızladıla bıla va! Asırı namıslıdan, vyalıb, söleşmey turadıla», –  deb, caşlanı akılları alay bolgandı.
Konakla da olturub, serivün lahornu bardıra, kızla da ne kubulalganların kubulub, bir talaynı turgandıla.


Ol közüvde va otha kaynarga süt asılıb turgandı. Bir zamanda tamada kız süt taba karasa, süt köbüb, başına urub, keterge cetib kele tura. Anı körüb, çıdayalmay:


– Tüt tetti, tüt tetti! –  deb kıçırgandı. Anı eşitgenley,  ortançı kız:


– Çopiy da çapiy, çopiy da çapiy! –  degendi («Çolpu al da çapır, çolpu al da çapır!» –  degenligi bolgandı).


Alanı konakla turganlay söleşib cibergenlerine açıvlanıb, «amma aythan ne edi?» –  deyme deb, kiçi egeçleri:


– Ammatti need?  Amatti need? –  degendi.


Karasala   men – cok...


«Közüvünde taş da cala, közüvünde kün da sana», –  har zatnı kesini bir caraşhan, uşagıvlu körünñen zamanı boladı. «Kesin caraşdıra bilgen» deb bir kavumga, «hunaga caraşmagan taşça» deb bir kavumga boş aytmaydıla. Halknı ariuv adetlerin köre, ete bilgen adamga caraşıv adam, işlenñen adam deydile.


İşlenñen adam kayda da kesin tab, uşagıvlu tutadı. Caşha-caş, kartha-kart, sabiyge-sabiy bola biledi, kim bla da uşagı kelişedi...


Burun zamanda kelinlikleni, küyövlükleni toyga karab saylarga öç bolgandıla –  toyda caşnı, kıznı kesin tuta bilgeni, caraşıvlugu, caraşıvsuzlugu. igi tanılıb kaladı, degendile.


Burun adamla toyda-oyunda bir-birini betin kagıvnu, uçuz etivnü, birevnü cüregin sındırıvnu, kesi kesin ullu köllü tutuvnu, burun çüyürüvnü adamlıgı bolmaganlıkga sanagandıla. Eşta, toyda tizilib turgan kızlanı tamadalık etgen kız tepserge kıyırdan başlab çıgarıb barganı da ol oyumladan başlanñan bolur. Caş tepserge araga çıksa da, kim da bolsun, kallay caş da bolsun, kızla, şıbırdaşa, bir-birin türte turmay, kıyırdan çıgıb tepserge kerek bolgandıla. Caşnı uşathan kızı, tepserge süygen kızı bar ese da, ol kızga közüv cetginçi, saklarga kerek bolgandı, araga çıkmay. Caşla, ol ogay, abezekge tizilsele da, kızla kıyırdan çıgıb bargandıla. Ol adet buzulmagandı. Kızlanı kimin sansız etib iylıkdırıv, kimin alga tutub ullu köllü etivge col berivnü unamagandıla, işlenmegenlikge sanagandıla. Caş kesi saylagan bir kız bla abezekge barırga talpısa da, barıb anı kızlanı aralarından tepserge tutuv uşagıvsuzga sanalgandı. Ol ne toy tamadaga şıbırdagandı, toy tamada, neda teñi ol kıznı közüvü cetse, tepserge tutub, tepsey kelib, aña «berirça», neda, ol kıznı, tepsey kelib, aña tutdururça, neda kesi ol kıznı közüvü cetginçi saklab, alay çıkgandı. İgi toy tamada bolgan cerde entda alaydı. Alay bolmay, caşla abezekge tizile, tepçildey, tesuka ete kelib, kızlanı aralarında, sürüvde soyum mal saylagança, kız izleb tebresele, uşagıvsuzdu.


Bir toyda allay karañırak caşlanı kavumu bolub, kızlanı kimin ortadan, kimin andan-mından tuta kelgendile da, bir tınçırak kız kıyırda kesi cañız kalgandı, süelib. Esleb karasa kız, katındagıla abezekde çaykala, ol da kesi cañız sımpayıb tura.

Kız iylıkgandı. Bir amanlık etgença, cerge kirlik bolgandı. Adam esleydi deb korkub, akırın sıbdırılıb çıkgandı da üyü taba ketib tebregendi, kesi cañız. Nögeri cok, aşırgan, bar-kel degen cok, kuru kesi, sürüvden bölünñen tokluça...


Anı kesi cañız süelib kalganın ne toy tamada, ne başhala esgermegenlerine cüregi kıynalgandı, küygendi. Sagış ete bargandı da kesi allına söleşgendi:


–  Barı da, –  degendi, –  mıllık    atıb,    erlay-erlay çartlab çıkdıla, ömürleri toy küseb turgança, tepserge kızdıla. Kim çıkganından da, kim kalganından da haparları cok. Men a sabır-sabır süeldim da turdum. Endi ala, itle arıgança, aşhı arıb, tohtarla. Tohtab, sora karasala, –  men cok! Men cokdan da cok! Ma alay kerekdi alaga! Endi körürbüz ne etalırların! Az seyirsinmezle: karasala –  men cok! Karasala –  men cok... Az bek kıynalmazla: karasala –  men cok!.. Karasala –  men cok...


«Teñ bolayık da...»


Harun çıraylı, hagok, menmen caş bolgandı. Burnun asırı örge tuthandan, burnunu uçu bulutlanı cıra barıvçu bolgandı. Uf-çuf kiyinib, avurlugumu salıb, cerni içine oyub iyerme da deb korkganña uşaş, ayak uçunda atlay, asırı omaklanñandan, eki bilegin çınalarından bügüb tış canlarına kayırıb, közüv-közüv silke, başın kımıldatmaganlay, közleri bla tögerekni avlay, oramda alay cürügendi.


«Cetgen kızda –  közbav közlük» deb, Harunçalaga közün süzüvçü kızla da köb boladıla. Caş adam ne deseñ da tış karamga aldanadı.


Harun üç kere üylenñendi, üçüsün koyub, ketib, törtünçü kere kız saylay aylanñandı. Tavcan deb bir kızga közü ilinñendi da nakırda etgendi.


Tavcan a kesini bagasın bilgen, esli kız bolgandı. Üç tüz tişirıvnu tutalmagan kişi törtünçünü tutallıgı cokdu deb, Harunnu nakırdasın eşitirge da unamagandı. Ne küreşse da, Harun Tavcannı ho etdiralmagandı.


Sora tamam cüregi carılıb, bir kün Tavcannı allın alıb, Harun bılay sorgandı:


– İy, Tavcan, canım, tüzün bir ayt, menden allay bir nek kaçasa? Kimden nem kemdi, neme söz tabasa?


Tavcan bılay aythandı:


– Bir deb bir zatıña sözüm cokdu, Harun, xap neñi da caratama. Seni üç tüz tişirıv allay bir carathan cerde, men, törtünçü, nek caratmazma! Alay bolsa da bir tıbırga karagan eki adam, bir-birlerin tolu añılab, tatlı caşar üçün, birçala, teñle bolurga kerekdile. Ol sebebden, ayıb etme, bir tilerim bardı: men da üç kere erge barıb kaytayım da, sora törtünçüge saña barırga söz bereme!..


Sora Harun barıb birinçisine caraşhandı...


Etekle


Sallü deb bir tişirıv, kız egeçin da birgesine alıb, kayrı ese da konakga bargandı. Egeçini atı va
– Okatob.

Konakbayla konaklaga kuvanñandıla. Tögereklerine basınñandıla.


Har kim – konakla kaygılı, uşak, lahor, külkü kaygılı, Okatob – a etekleri kaygılı. Tınçlık tabmaydı, kımıldaydı, cunçuydu, etekleri taba kol uzatadı.


«İy, ne boldu mıña?» –  deb kölüne kelib, Sallü sagayıb karasa, Okatobnu çepken etekleri kıshalık etib, örge kaça da tobukları açıla, Okatob da erlay uzala da töben tarta, tobukların cabarga küreşe tura. Ne köreyik, ne eşiteyik deb turgan caş-kuş kibikle, anı esleb, ışarmışçıkla ete, alanı ol etgenlerin esleb, Okatob bekden bek cunçuy tura.


Sallü içinden egeçine hırşılanñandı. Tışından a, anı cuvdururga, ışarıb, bılay aythandı:


– Ay vyalmagan kız, etekleriñi busagatda tartarga küreşmegey ediñ da, biçe turgan zamanıñda esleb kuru bir kereçik oguna tarthan bolgay ediñ! Endi va, bolur bolgandan sora, nege tartıb küreşese?!


Barı da duv deb külgendile, egeçle kesleri da külgendile. Okatobnu biçe-tige bilgenin bilgenlerinde, caş-kız da aña caşırtın ışarmış etgenni tohtathandıla. Okatob da cunçuganın koygandı.


Soramelle?


Bir  mıstırak  kız  bolgandı.


Ol kıznı san etib toyga-özgege hazna çakırmagandıla. Unuta da koya turgandıla.


Bir colda tiyrede kelin kelgen ullu toy, cıyılıv bolgandı da, tiyrede caş, kız bolgan barı cıyılıb arı ketgendile. Biyagı kıznı va unuthandıla da koygandıla.


«Endi meni toyda coklagan, izlegen bolsa, kalay bollukdu?» –  deb, kız kıynalgandı.


Toy çaçılıb, caş, kız üylerine kaytıb kele turganlaylarına, bu kız allarına çıkgandı. Bir kıznı berlak çakırgandı da alay sorgandı:


– İy, Sapiy, toyda caşla meni soramı edile?


Kızla, caraşıgız toyga!


Kelin kelgen bolub, caşla, kızla toyga cıyılgandıla. Çam-nakırda ete, kirgen-kirgen bir-biri bla salamlaşa, oynay-küle, lahor ete turgandıla...


Toynu ceñil başlamay, asırı mıçıgança körüb, toy tamada kızlaga aythandı:


– Koyuguz davurnu, kızla! Endi toyga caraşıgız,  caraşıgız!


Alayda caşlanı biri tamadaga kıçırgandı:


– Ey, tamada, seni ogese! Endi kızla toyga caraşalmay kalırla debmi korkasa?! Toyga caraşa bilgenleriça, kızla kayın anaları bla alay caraşa bilgey edile!


Kesigiznikiçikça


Ertde zamanda birevnü bir maskeçigi bolgandı, hınıçık, sakçık. Anı amaltın maskeçikge igi karagandıla. Alay a bir kün kallayla ese da aş berirge unutubmu koygandıla, ogese üyde bolmaymı kalgandıla da, maskeçik igi oguna aç bolgandı. İñirde çıgarıb maskege bir çelek cañı huppegi kuygandıla.


Maskeçik, aç bolub turganı bla, tohtayalma da hayda iç da bar, huppegi da tavusulurga unama da tur, hayda içgendi, hayda içgendi. Bir zamanda, huppegi tavusulurga, maskeçik carlını tars deb karınçıgı carılgandı da kalgandı...


Ol maskeçikni iyeleri Gebenladan bolgandıla, deydile.


Maskeçiklerini haparın da tört duniyaga kesleri caygandıla.


Andan beri Karaçayda «Gebenlanı maskeleriça», degen söz cürüydü, cutluk etgenñe aytadıla.


*     *     *


Bir talay cılnı mından alga Gebenladan bir caş koşha çıkgandı. Kesini koşuna cetginçi, bir başha koşha kaythandı. Caynı tamam issi közüvü, tab tavda oguna başıñı kaynathan bir kün bolgandı.


Salamlaşıb, söleşe kelgendile da, koş iyesi kızına:


– Kızçık, konak suvsab bolur, kün kaynatadı. Suvsab  çıgarçı, –  degendi.


Kız, kirib ketib, mazallı goppan ayaknı top-tolu tolturub ayran çıgargandı. Caşha uzathandı.
Geben ulu, kerti da suvsab bolub turganı bla, kıznı kolundan alıb, goppannı ulluluguna-gitçeligine da karamay, togub sirelgendi. Eterin etib, es cıyıb karasa –  igi oñlurak savutnu kantarıb tura. Sora vyalarak bolub, baş alırga çam etib, alay aythandı:


– Ollahi, kız, meni çırtda suvsab kereklim cok edi, sen bergeniñ üçün içgenligim boldu ansı!


Gebenlanı çamga macal boluvçuların bilgen kız da, caşnı kesiça tatlı ışarıb, alay aythandı:


– Kaydam, toba, Geben ulu, men bergenim üçün içgenligiñde hata cok edi, meni haterimi eteme deb, ol kesigizni ariuv küçükçügügüznü halın tartmagay ediñ   ansı harib!..


Kesim bilib eteme...


Burun kaknı, tınç aşarıkdı deb, kartha-sabiyte, sabiy tabhan tişirıvlaga aşatırga öç bolgandıla. Erkişilede, caşda, kızda kak aşarga öç adamnı samarkav etgendile. Kaknı köb aşavçu adam hıbıldı, muhardı deb, bedişge sanalgandı.


Kak çoyunnu tübün kırıb aşarga öç kız a erge çıksa, kün buzulub, kar cavadı, alay bla halk kıynaladı, degendile.


Kartcurtda bir tiyrede etimlide –  etimli, cigerde – ciger, adebde – adebli, üyde – üyür bagana, tışında – caraşıv, allay bir igi kız bolgandı. Anı kibik, akıllı, kolu usta, bir zatnı eteme deb, birin koymagan, carık, ileş kız. Cañız bir cetişmegeni – asırı erşi kız bolgandı. Tamam erşi kız. Akçık deb. Bir kün ertdenbla ertde, ne ese da bir işi bolub, alaga bir caş kelgendi.


Oramdan «heyt!» – deb kıçırgandı.


Üyde va alkın ol erşi kızdan sora koba, kımılday başlagan can cok. Caşnı kıçırganına, ot ete turganın koyub, ol kız çıkgandı. Çıksa, bir caş, tanış caş.


– Tañ aşhı bolsun, a kız!


– Aşhılık kör!  Cuvuk bol!


Salamlaşıb, caş kıznı betine karagandı. Karasa –  betinde kazan kara cagılıb tura. Caşnı oynarı kelib, çam etgendi:


– İgi kız, tañ atar-atmaz, erlay kobub, kak çoyunña caraşıbmı turayeñ?


Akçık bu çamını maganasın añılasa, cunçub, iylıgıb, kesini ne işley turganın aytırga küreşirik bolur, men anı kesim köre turmagança, deb kölüne kelgendi caşnı.


Kız  a,  cunçumay:


– Eşta-eşta, Nüraliy, kakga hazna öçlügüm cokdu, alay a, köz tiymesin deb, ertden sayın betime kazan kara cagıvçanma! –  deb  ışargandı.


– Men ömürümde andan akıllı tişirıv   körmegenme,  –  deb Nüraliy artda alay aytıvçu edi, deydile.


Bir suvsabçık içerigem...


Karaçayda kaçan da tıygılılıknı, tözümlülüknü, adeblilikni bek carathandıla. Alay a adam adamga ullu köllü karagannı, çamdan, oyundan ozub, adamnı kemitgenni, uçuzluk cetdirirge küreşgenni çırtda unamagandıla, kesin kalganladan oñlu körgen adamnı adamlıgı cokga sanagandıla.


Ariuvhan deb bir tınç kız cuvuklarına konakga kelgendi.


– Konak kızga toy-oyun etib, közün   açayık, –  deb, tiyrede caşla, kızla cıyılgandıla, başha, honşu tiyreleden da cıygandıla. Ullu toy-oyun etgendile.


Toy tamam kızıb, caşma-kızma degen çaykalıb tebsey turganlay, konak kız Ariuvhan, katındagı caşlaga-kızlaga da eşitdire-eşitdire üynü kızı Kıstanaga:


– O-o Kıstana, altınım, dıp deb bir urtlam suvsabçık içerigem! –  degendi.
Kıstana carık, adebli, alay a gınttılı kız bolgandı.


Ariuvhannı tabsız közüvde uşagıvsuz tilegenin uşatmay, küllügü kelib, alay a kıznı başı kısıb ayta tura bolur deb:


– Ayhay-ayhay, dıp deb bir ogay, süygeniñça bir togu! –  deb, mazallı goppan ayak bla başında buzları kalka turgan bir suvuk suvsabnı keltirgendi da Ariuvhannı nazik kolçuklarına tutdurgandı. Ariuvhan, kızlanı sırtlarına başın caşırıb, urtlab körüb:


– O-o, Kıstana, altın çalıvçugum, cılımdıgırakçık  deem! –  degendi.


Kıstana kirib ketgendi da kaynay turgan suvnu betin agartıb, alıb kelgendi.


Anı urtlab körüb, avuzu küerge az kalıb, konak kız:


– O-o Kıstana, altın curunçugum, suvutulganırakçık deem!.. –  degendi. «Altın curunçuk» kirib ketib,  taşça, katı uyub turgan cuvurtdan alıb, çakmaganlay keltirib bergendi: Ariuvcan içer murat etgendi da – cañı vuvz matallı katı cuvurtnu içalmagandı. Bolalmaganında:


– O-o Kıstana, Oka halıçıgım, cukartılgançık dey edim! –  degendi. Kıstana biyagı   goppan   bla bir suvuk kök suvnu alıb kelgendi. Anı urtlab   körüb, tişleri  cızıldab:


– O-o Kıstana, nakut burhuçugum, agartılganırakçık deem!.. –  degendi Ariuvhan.
Biyagı goppannı költürüb, küle-küle Kıstana aş üyge kirgenley, anası esleb:


– İy, Kıstana, iñirli beri bu hadavus goppan ayakga cabışıb nek aylanasa? –  deb seyirsinñendi. Külüb, Kıstana konak kıznı haparın casagandı.


– Hay-hay-hay! –  degendi anası, –  meni cavum da karıvsuzurak bolub, seniçalaga   tuvarılıb kalsın! Vyalmaymısa: ol kesini uçharalıgı bla bir kere ayıblı boldu, seni uçharalıgıñ bla va beş-altı   kere ayıblı bola turadı. Sora kaysıgız bek uçharasız da?!


Uyalıb, Kıstana konak kıznı kalganladan başha,  ençi çakırıb kelib, aş üyde tab suvsab berib içirgendi.


Burnuñu arı tut!..


Ata-babalarıbız çamga-nakırdaga öç bolgandıla. Çam, oyun, nakırda sözge öpkelegen adamga, oyunnu añılamagan deb, ayıb etgendile, telige sanagandıla. Ol sebebden çam sözge köbüb tebremey, kesiça çam bla cuvab eterge kerek bolgandı. Bir-birde va tab ullu işleni da çamla, nakırdala bla bacargandıla. Allay sözlede, aytışıvlada adamnı akılı, sabırlılıgı, işlenmekligi tanıladı, degendile.


Candav bla Tulparaş deb eki caş bir kıznı carathandıla. Kız a ekisin da birçarak körgendi da, kaysın saylarga bilmegendi. Sen deb kaysına aytırga bilmey, çaykala turgandı. Ol sebebden caşla ekisi da, kızga kalay bla keslerin aldırırga bilmey, dıgalas ete turgandıla.


Bir colda üçüsü da bir toyga tüşgendile. Caş, kız barı da tepsey turub, erikgenlerinde, solurga tohtab, türlü-türlü oyunlanı başlagandıla. «Cüzük» oyunnu oynagan zamanda, kallayla ese da ol kız da, Candav bla Toparaş da bir cerge tüşgendile. Oynay turgandıla da, aladan arlakda tepsev başlanñandı. Candav haramırak caş bolgandı. Toparaşnı burnu ullurak bolgandı. Sora Candav Toparaşnı kıznı katında bir cunçutayım deb:


– Alan, Toparaş, burnuñu arı bir canına bir tutçu: toyga kararga koymaydı, bolgannı cabadı da! –  degendi.


Anı kıznı katında nek aythanın añılab, Toparaş: - Oy, üyüñ kurumazlık, meni burnum ne ullu burun ese da, bir adamnı cañız burnu tülmüdü? Seni da meni burnumu tübüne cıyılıb kalganıñ seyir tülmüdü?! –  degendi.


Candavnu «çıganaklı» çamından ese, Toparaşnı carık çamın bek caratıb, kız Toparaşnı saylagandı.


Aytmagan neñ kaldı?


Karaçayda ne zatda da mardasızlıknı, ozgunluknu süymegendile. Artıksız da –  tepside. «Anı-munu aşadık», «allay-bıllay bir içdik» deb, busagatdaça, avuzların tolturub, karınların sıypay hapar aythan adet bolmagandı. «Karın» hapar cürütgenñe «tabkarın» deb, bedişge sanagandıla.


Topak deb bir caş a ne küreşib da kesini cutlugun koyalmagandı. Üydegile har kim şhuvur aşab çaçılsala, el teñli aşaganı bla bolalmay, Topakga kesine bir çoyun kak etib berib turgandıla.


Topaknı ol adetin, cañız teñi bolmasa, tış adam bilmey, caşırıb turgandıla. İylıkgandan.


Bir kün, ol teñin da birgesine alıb, Topak kız kere bargandı. Kıznı cuvugu-teñi cıyılıb, konaklaga toy-oyun etgendile. Tepsegenden erikgenlerinde, hapar aytışa kelgendile da, közüv Topaknı nögerine cetgendi –  hapar aytırga.


Ol, cunçub, esine aytırga caravlu hapar tüşerge unamay, tilt-milt bolgandı.


Anı alay kemsiz cunçuganına ıylıgıb, kalay bla boluşurga, ne haparnı esine salırga bilmey, Topak:


– Ayt, teñim, ayt, bir da kurusa da ol keçe Kobanña barıb, suv anasın körgeniñi ayt! –  deb nakırda etgendi.


Nögeri da anı çamın añılamay, hılikge etedi deb çamlanıb:


– Aytırga bazmayma ansı, aytırık bolsam a, Topak, seni, el bla teñ aşagandan sora da, kesiñ çoyun kaknı tigeletivçüñü aytırık edim! –  degendi.


– Ai üyüñ kurumazlık, aytmagan   neñ   kaldı da? –  degendi Topak.


Topaknı aythanın da, nögeri aythanın da çamga sanab ışarıb koygandıla. Ol künden sora, ol aythanları nakırdalay kalır üçün, Topak kak aşavçusun dıñ koyub olturgandı.

Suv ızında caşnı sınav

Karaçayda elleni birinde Zuhra deb bir ariuv kız bolgandı. Ariuvluguça, allay bir da ullu köllü, meni kibik duniyada kim bardı, deb turgandı.


Zuhranı Tayteri deb bir cigit, çörçek caş süygendi. Tayteri Zuhranı tilegendi, küreşgendi, alay a Zuhra, cüz türlü sıltav taba da keleçilerin kaytara da cibere turgandı, ne ogay deb tübelek tüñültmey, ne ho deb kesgin söz aytmay, haman alayga kalgandı.


Burun kızla, Koban boynunda caşagan ellede kızla, suvga Kobanña cürügendile. Boyunların suvagaç kese turganlay da, bir-birine tübeb uşak etgenni bir ullu igilikge sanab, coppu bolub suvga barırga bek süygendile. Oynay-küle barıb, köz açabız deb.


Bir kün Zuhra da teñ kızları bla suvga Kobanña enñendi.


Colda tübeb, bir amalsız colovçu bolsa va deb, bir kavumla birgelerine çömüşçükle cürütgendile. Zuhranı da bolgandı allay bir çömüşçügü.


Kızla suv ala turganlaylarına, Tayteri üslerine çıkgandı da kalgandı. Künaşhı bergendi. Arı-beri söleşe, kızlaga çam, nakırda ete turgandı da, Zuhraga aylanıb:


– Zuhra, sen maña caşav nasıb bermegeniñden arı, içerge suv berseñ a! –  degendi.


– Bereyim. Nasıb az bolganlıkga, suv köbdü! –  degendi Zuhra. Çömüşçügün da alıb, suvga iyilgenley, tüz katında taşnı katına kısılıb, közlerin kısıb turgan makanı eslegendi. Oynarı kelib, urub suv bla birge makanı da, maka hırıv buskakçıknı da algandı. Anı Tayterige uzata:


– Tayteri, sen aythança, seni nasıbıñ meni kolumda ese, meni kolumdan ma bu suvnu iç da, sora ol sen aythan caşav nasıbnı saña berirge söz bereme! –  degendi.


Tayteri çömüçnü için körgenley, suvdan kol cuvarıkdı da, kızla bla birge küllükbüz, deb akılı alay bolgandı.


Caş suvnu algandı. Sora, ahsınıb, «akılıñ bu ese...» degença, bir suvga, bir kızga karagandı. Anı közlerin körgenley, Zuhra tabsız oynaganın, «oynay bilmegen –  urub kaçar» degenley etib sirelgenin añılagandı, alay a ne aytırga bilmey, abcıgandı. Cunçugandan:


– İç, iç, nege korkasa! Cuklab turgan canıvar ne eterikdi! –  degendi.


– Uyanñan oguna etse da, bu col sen maña etgenden amanmı eterikdi ol da?! –  degendi Tayteri, sora suvnu urtlab, içindegisi bla birge kızga uzathandı çömüçün. Çömüçnü içine közü cetib, kız içi-tışı bla birge suvga bırgab cibergendi. «Sav bol!» –  deb, caş da coluna ketgendi. Tayteri suvnu içalmay cunçusa külürge hazır bolub turgan Zuhra, oyunu muratıça bolmaganına cunçugandı, vyalgandı, kızla da ol etgenin uşatmaganların bildirgendile.


Ol kün oguna Zuhra Tayterige bir ışanñan teñin ciberib, ol etgenimi keçsin, söz bergenim a sözley kaladı, onovubuznu kesi etsin, men razıma, –  deb aytdıradı.


Alay a Tayteri  unamagandı.


– Tab hannı kızı ese da, uzalıb ol canıvarnı savutha alıb maña uzathan tişirıvnu kolundan men aşarık aşab caşayallık tülme! –  deb koygandı.


Söz cerni tübü bla cürüydü. İş elge bayam bolub cayılgandı. Tebregendile sora har kim davlaşıb:


– Kız –  tüzdü, caşnı sınagan adetdi, –  deb birle, –  caş –  tüzdü, oyunnu da colu, corugu boladı,–  deb birle,  davlaşhandıla.


– Neni berse da, cüregiñ algan, süygen   adamıñ bergen zat, tab vu ese da, ariuv körünedi, süygeniñi etgeni da ariuv körünedi, anı amaltın Zuhradan kölü çıkgan ese, kaçan da cüregi ileşe bolmaz edi. Sora nek keleçile iyib, baş avruta edi Tayteri, caş tersdi, –  deb bir kavum.


– Alay bolsa, ol suvnu içerik da tül edi, içgen ese da, anı kolundan alganı üçün içgendi. Alay etgen kızdan a kölü çıkdı deb ne ayıb! Kız ters etgendi! –  deb da bir kavumla. –  Kız allay erşi zatnı etmezge kerek edi!


– Tayteri suvnu içerge süymey edi ese, söz bla başın alsa va, nek içe edi?!


– Zuhra alayda anı bla sınarga nesi   karab   tura edi?!
Alay bla davlaşa, eki kavum da bir-birin ceñalmaganlay kalıb, artda Tayteri bla Zuhranı sabiyleri, tuvdukları davlaşhandıla. Alay a bılay deb bir akılga kelalmaganlay kalgandıla.


«Ay balaçık...»


Ömürleden beri da Karaçayda hını, açı söleşgen tül, adebi-ornu bla, tab söleşe bilgen akıllılıkga, işleñenlikge sanalıb turgandı. Kerek közüvçügünde tab aytılgan ariuv çam, asıl taşça, bagalıga sanalgandı.


Kelin kelgen bir ullu toy bolub, caş, kız keb cıyılıb, eşikde tepsey turgandıla da, kobuzçu avuşunñan közüvde tepsev tohtagandı. Har kim söleşe, küle, bir-birine çam-nakırda ete turgan zamançıkda bir gitçe kız sabiyçik, kızlanı araları bla sugula barıb, ortaga çıkganlayına, abınıb cıgılgan etgendi. Sıñar kısha çepkençiginden sora cugu bolmagandı da, cıgılganında, üsçügü açılgandı.


Anı körgenlerinde, toyda caşla bla kızla bir-birinden vyalıb, aman künñe kalgandıla da, cunçub, enişge-enişge karaşhandıla. Sabiy kaygılı bolgan da cok.


Alanı alay körgeninde, bir caş es cıygandı da, çabıb çıgıb, kızçıknı kobargandı. Üsçügün kaga, bılay aythandı:


– Ay teliçik, ne aylanayeñ,
Çoçha kibik,
Açılıb kaldı da çepkençigiñ,
Boçha kibik!


Duniya duv deb külgendile da, cunçugannı koyub, tepserge caraşhandıla.


Bir carıkçık etsegiz...


Koş caz caylıkga köçüb bara turgandı.


İñirala kün buzulgandı, cañur cavgandı. Malçıla cibigendile, cunçugandıla. Tohtab, keçe kalırga koş salgandıla. Karab-karagınçı karañı bolgandı.


Endi ot eteyik da kiyimleribizni da kebdireyik, aşarık kaygı da eteyik deb, ot eterge sernek izleb başlagandıla. Alay a ne çakgıçları bolmagandı, ne ser-nekleri bolmagandı.


Malçılanı birgelerine tişirıvları, sabiyleri da kele turgandıla. Alanı içlerinde bir cañı kelinçik da bolgandı. Burun adet bla va kelinni kübürçügünde vuak-tüek zatla boluvçu bolgandıla. Vuak-tüek kereklisi bolgan kelinden tilegendi.


Ol kün da:


– Keliñe bir soruguz, anda bolur ot eterge bir cuk, –  deb bir-birine alay-alay etgendile. Sora kelinñe:


– Kelin, marca, ot eterge sernegiñ bolurmu edi, bir kara, –  degendile.


– Kübürçekçikde va paşot tobçuk bar edi. Beri bir carıkçık etsegiz, taballık edim, –  degendi kelin da.


– Da saña carık ete tururça carıkçık tabalsak, sora sernek deb nek aylanabız da?! –  deb külgendile malçıla.


Ne hazna aşaganma?!


Bir üyde ne ese da bir kuvanç bolgandı da, kurmanlık etgendile.


Ol üynü kelinçigi cumuş ete aylanñandı.


Etleni kazanña salıb, otha ashandıla, ot cakgakdıla. Etle kaynay turgan zamanda, kelinçik kazanña bara da, bişdile ese, bir köreyim dey, köre da ızına kete turgandı. Em artında, etle bişib, çıgargandıla da, şapa et üleşib başlagandı. Başlasa va, başlasın, karasa, tamadalaga salırga sıylı süekle cok –  kısha ilik cok, bazuk, aşık ilik cok, nogana, cayak cok, kuyruk uçu, cansüek cok...


– Toba-toba-toba! Süekleni sıylı-sıylısı korab tura köreme, konakladan ayıb alırga başladık. Caş-kuşmu kol etdile eken? Allay adet cok. şoy edi da?! – deb, şapa kıskınık etgendi.


Anı eşitib,  katındagıla:


– Eşta-eşta, çoyunña uzalgan adet kaydan çıgarık edi! Bişmegenmidile deb, kelinçik köre aylana edi, ol kabhan bolur, – degendile. Har kim, bir-birine   karab, kım-tım etgendile. Anı esleb, kelinçik alay aythandı:


– «Kelin kabdı!, kelin kabdı!» degiz da   turuguz munu! Kabıb a men neni kabhanma?! Kup-kuru aldan karagan bla artdan karagannı kabhanma, haznamıdı! Kup-kuru suvlu bla cilikliçikni kabhanma! Aşıklıçık bla teşikliçikni kabhanma! Cavluçuk   bla cassıçıknı kakganma! Haznamıdı, «kelin aşagandı!» deb, haman anı nesin aytıb turasız? Bişemille deb köreme deb, bir ozdurgançıgım-zat   bolgan   ese da, anı nesin sanab turasız?!


«Artdan, aldan karaganla» deb cayak bla kuyruk uçuga, «suvlu bla cilikli» deb bazuk bla kısha ilikge, «aşıklı bla teşikli» deb aşık ilik bla cansüekge, «cavluçuk bla cassıçık» deb nogana bla cavorunña ayta turgandı  kelinçik.


– Poy-poy, kelinçik, et asırı ceñil bişib kalıb, tatıvun körgenden arı, kolay bolalmagan köreme sen a, harib! – deb külgendile caşla; sora ne amal   bar   edi, karab-karagınçı başha irkni kesib, erlay kazanña athandıla da otnu cakgandıla...


Sıylı, sıysız süekle


Bizni ata-babalarıbız ulluga-gitçege, kartha-caşha, erkişige, tişirıvga da ayırıb sıy bergenley turgandıla. Ol adetle adamlanı bir-birlerin sıylarga, kereksizge artha turmazga, kesin uşagıvsuz alga urmazga, ornu bla atlarga üretgendile. Allay adetleni biri – şapalanı hant üleşivleridi, kurmanlık, konaklık etgen zamanda et üleşiv.


Bir koşha, koşda erkişileni kereklilerine da bir karayık, ne ete turadıla, bir hapar da bileyik deb, negerle da alıb, koşdagılanı adamları – tişirıvla kelgendile. Kelgenle kuru bir koşçunu adamları bolgandıla.


Birsi koşçu koşda bolmagandı. Ol adamları kelgen koşçu koy kesgendi konaklıkga. Et ashandı. Bişirib alıb, üleşe başlagandı da, kölü sagışhamı ketgendi, kelgenlege kuvanıbmı etgendi, ne ese da etleni üleşgendi da eki sahan bla kelgenlege, birin da kesini anasına salgandı.


Aşay  başlagandıla.


Koşçu caşnı, Maştarnı, anası allındagı sahanña karagandı da, sahannı allından arlakçık türtgendi.


– Anam, aşa, türtme, nek türtese, arıb, aç bolub kelgense! Aşa, tatlı etdi, saylab kesgenme, saña köl aşab! Aşa, anam, aşa! – deb Maştar alayga kalgandı.


– Ogay, caşım, ogay!    Tilime   salır   karıvum cokdu! Aç tülme! – deb anası alay-alay etgendi.


– Anam, kalay tiliñe salır karıvuñ bolmaydı?! Sav künnü colda kelib! Aşa! – deb Maştar, «ogay!» – deb  anası.


Maştarnı kelini bla üy biyçesi birsi sahannı allarına salgandıla. Eki kelin kayın analarından alga aşarıkga uzalırga vyalıb, murukku etgendile. Sora Maştarnı üy biyçesi, ol ekisini sözleri kulagına çalışıb, kayın anasını sahanı taba karagandı. Karasa, ammanı sahanında: boyun omrav, iyegile, kul-süymez, şeşi omrav. Keslerini sahanña karasa: cayak, cansüek, kısha ilik...
Kayın anasından vyalgandan, cerde teşik bolsa, arı kirib keterik bolub, teşik da bolmaganına kuvanıb, kelinle, erlay allarında sahannı alıb, kayın analarına salgandıla, anı sahanın keslerini allarına tarthandıla. Alanı ol etgenlerin eslemegença etib, amma uşaknı bardıra turgandı. Anı caşına kölü kalganın esleb, anı çaçarga kelini, şapalık etgenni üy biyçesi, alay aythandı:


Sahanlanı katışdırıb
Çotçalanı  caşları,
Amankarın atha kala edile
Kelinleni  atları!..


Amma, külüb, allında sahanña uzalıb başlagandı. Aña karab, kabarga tartınıb turganla da aşarga caraşhandıla.


«Hoş keldiñ, bürtük!»


Bir carlı caş bay caşagan üyden kıznı keltirgendi. Kız erke ösgen, carlılık, cokluk degen ne bolganın bilmegen, har neni igisi allına kele ürenñen bolgandı. Caşnı anası, «ay, biz bılaga teñlik etalmazbız, koy, caşım!» – deb küreşgendi, alay a caşına aythanın etdiralmagandı. Kelin kelirin kelgeninde va, ne eterigedi, carlı karıvuna köre, etillikni eterge küreşgendi. Kelinini kölüne va cetalmagandı.


Bir colda kelinñe cırna hantus iygendi.


Kelin cırna hantusnu cukaça körgendi da, uzalıb kaşıkga suvu katış bir cañız bürtükçüknü alıb:


– Hoş keldiñ,  bürtük! – degendi.


Kelinçik uşhuvurnu hılikke etgenin kayın anasına aythandıla, alay a ne eterik edi! Ekinçi kününde bilyamuk bla nartüh gırcın iygendi.


Kelinçik, oñ koluna gırcın burhuçuknu, sol koluna bilyamuk tolu kaşıknı algandı da, ekisine közüv karab:


– Eki mürzevnü bir etib, allah üyüñü tüb etib! – degendi.


Üçünçü kün, kelinçigin ne bla sıylarga bilmey, kayın anası cılkı kulakdan hıçın etib iygendi.
Kelinçik hıçınnı baş kabugun beri kobarıb içine karagandı da, et körmegeninde, burnun çüyürüb:


– Arı lob-lob, beri lob-lob, ortasına kırdık kablab! – degendi. Kelinçikni birgesine turgan kız açıvlanñandı da, çıgıb barıb, caşha hapar aythandı. Alayda caş cañılganın, bügün anasına alay etgen, tambla kesine bediş ete başlarıgın añılagandı. Eltgendi kıznı atasını üyüne.


– İgi kız, şeker bla tuz bir bolmaz, uşamagan – üy bolmaz!  Saña – aşhılık,  maña – igilik! – deb, ketib kalgandı.


Kelin esney ese...


Kayın üyde alkın kolu-ayagı boş bolmagan bir cañı kelin aç bolgandı. Cüregi tarab, tamam oñsuz bolganında, sozub-sozub haman esnerge kalgandı. Kelinni közün açarga deb cıyılıb, kızla, caşla, caş-kuş tepsey, oynay-küle turgandıla, kelin kaygılı bolmagandıla. Kelinni açı-togu deb kişi esgermegendi. Kelin a ne kubulalganın kubulub küreşse da, cayak cabmay esnegenin tıyalmagandı.


Kelinni ança sayın esnegenin esleb, kaygılı bolub, kızlanı biri sorgandı:


– Kelinçik, canım, avruksunñan-zat etib, anı üçün cunçubmu esneyse?


Kelinçik aç bolub esneyme derge vyalgan etgendi. Sora bılay aythandı:


– Avruganım-zatım da cokdu. Üyübüzde zamanımda üç zatdan esnevçen edim: aç bolsam, cukum kelse, suvuksurasam. Busagatda va suvuksuragan da etmegenme, cukum da kelmeydi. Bilmeyme, ne bolgan ese da!..


«Tatlı» küyöv


Bir caş üylenñendi da, küyövleb barıb kaythanından sora, har kün sayın degença, kayınlarına haman ceñil-ceñil barırga kalgandı.


Kayın anasını anası, küyövnü ullu kayın anası, ol adetin caratmagandı. Töze turgandı da, bir kün, küyövnü aşıra turub:


– Caşavlu bol, bala, bizni kısha-kısha   coklaysa. Alay bolsa da tatlı-tatlı kele tur mından arı! – degendi.


«Ov-uv, men kuru kelib, bılanı canlarına tiyib tura köreme», – deb küyöv al kününde bir kila, ekinçi kününde beş kila kanfet alıb bargandı. Alay a kete tebregeninde, amma biyagı aytıvçusun aythandı:


– Tatlı kele tur, bala, tatlı kelivçü tatlı boladı!..


«Biyagıla entda eltgenimi aşsınmadıla şoydu!» – deb, bolmaganında, küyöv bir maşok şeker alıb bargan«Endi va maña ne söz tabarıkdıla!» – deb turganlayına, kete tebregeninde, biyagı amma biyagınlay aythandı. Sora küyöv, ne derge bilmegendi da, ammaga bılay aythandı:


– Amma, bir kila kanfet keltirdim, – bolmadı. Beş kila keltirdim, – bolmaydı! Sora men kalay eteyim, mından artık  kalay tatlı keleyim da?


– O hadavus! – degendi amma, – nença kere    aytdım, añılamaysa? Anda-mında bir degença, kesiñe tansık etib, ornu bla kele tur, deyme men saña!..


Küyöv tomurav


Bir cañı üylenñen caş kayınlarına küyövleb bargandı. Burun a cañı küyövnü işge kolu kalay caraşhanın sınarga otun cardırırga öç bolgandıla. Bu küyövleb kelgen caşla:


–  Kayda, küyöv, bu carkaçıknı arı bir çançak la, ansı otun carır amaltın, kırılıb kalabız, – deb, bir mırışkı tomuravnu allına athandıla.


Küyöv, baltanı alıb, mırışkını arı da aylandırıb, beri da aylandırıb, hayda küreşgendi, bir da karıv etalmagandı. Hadavus mırışkı, aña erişgença, çırtda carılırga unamagandı...


Küyövnü üy biyçesi, nasıbha, ata üyünde bolgandı. Cumuş ete, kire-çıga, dükküçge öşün uruş ete turgan baş iyesine köz saklay da köz cetdire aylanñandı. Eslegendi anı çotu tabsız bolub turganın, alay a cuk aytırça madar bolmagandı, adamla eslemezça tablık bolmagandı. Adamla köre turganlay söleşirge va ne amal – namıs etgendi. Kalay boluşurga bilmegendi.


Küyöv a dükküç bla bir da, bir da bolalmay, teri barıb, cunçub küreşgendi. Sora üy biyçesi, anı bolalmazın tanıganında, tözalmagandı da, eslemegença etib, kolunda kumgannı cerge tüşürgendi. İyilib, kumgannı ala tebreb, kumganña «uruşhandı»:


– Oy hadavus kumgan! Kayrı tüşüb barasa, dükküç kibik! Bazıgıñdan iñiçkeñe carılgın sen ogese!..


Ol alay aythanın eşitgenley, küyöv işni ebine tüşalmay palahha kalıb turganın añılagandı. Bazıgından iñiçge canı taba urub, tomrav da erlay carıdıb, caş da anı vuak carkala etib silegendi.


Alay bla,  ayıb  almay kutulgandı.


«İt süek aşaymıdı da?»


Birevle  kelin keltirgendile.


Kelinçik, ginciçik kibik, nazik, çıraylı, subay–bir seyir zatçık. Alay a suvuk suvga kolu tiymey ösgen, duniyadan haparı bolmagan zatçık.


Tiyre-honşu kelinni nesin biledile: kayınları mahtasala, ala da mahtadıla, söksele – ala da koşuldula da sökdüle...


Bu kelinçikni va kayın atası oñlu adam bolgandı, meni kelinime söz aythan – ekinçi meni betime karamasın, meni haterimi etgen, meni caşımı haterin etgen – anı da süysün, deb, söz davur çıkmazça begitgendi. Anı kölün alabız deb, har kim da cañı kelinçikni mahtab turgandıla.


Kelinçik üy cumuşha katışa başlaganında, bir kün kayın atası koşdan enñendi. Artmaklarından arı-berileni çıgargandı da bir çırmalgannı kelinine uzatıb:


– Kelin, bu etni arı üyge kiyirçin, igi   canımça, tışında kalıb, it alıb keter! – degendi.
Kelin,  seyirsinib:


– Ov, atabız, ol ne hapardı!   Sora   it et   aşaymıdı, da? – degendi.


– Ol ne degenligiñdi, kelin? – deb, kart andan da bek  seyirsinñendi.


– Da men üyübüzde zamanda biznikile itge har kuru da kup-kuru süek atıvçan edile! – degendi kelin.


Bereket


Burun bir zamanlada kartla koşda ayran cugu savutlanı cuvgannı ırısha sanagandıla. Süyseñ, süymeseñ da, ol iynamnı tutmasañ bolmagandı.


Bir caş a, andan haparı cok, koşha, kayınlarına bargandı. Barsa, koşda kişi cok. Tögeregine karasa, ayak-tabak cuvulmay, ayran cugu katıb, ayran cıkkır şimir, eki eli şimir katıb.
«O harib, bıla ne bek cunçub turadıla, bıllay birge da cetişmey! Bolgannı barın da cuvub cıltıratayım da, iñirde kelsele, bir kuvanırla», – deb kölüne kelgendi küyövnü. Erlay suv keltirib, cılıtıb, kagıb alıb bolgannı cuvgandı, kırgandı, cıltırathandı, ariuv tizgendi.
Ol da alanı boşab, arıb oltururga koşçula cıyılgandıla iñirde. Mallanı tındırıb, kirgendile da tögerekge karagandıla. Küyöv a, endi menñe az bek büsürev etmezle deb, süyünüb karaydı, ala da savutlaga karaydıla.


Koş tamada barıb ayran cıkkırga karagandı da:


– Asta-fir-ullah, kim etgendi bılay? – degendi.


– Da men küreşgenme! – degendi küyöv, mahtanarakçık etib.


– Toba-toba! – degendi koş tamada. – Allah    mıyıñı suv etib, sen da bolgannı kuv etib, bu ne işiñdi sora? İt calagança etib, cıltıratıb, bereketni   keterib koygansa da! Endi, iş küseb, alay kollarıñ kiçiy esele, bu ullu koşda bir iş kalay tabalmagan   ediñ, harib? Cuvarık bolsak, biz körmeymi turganbız?!


Eterin etgenden sora, ne amalı bar edi, caş erinlerin kabhandı. Üyüne kaythanında, teñlerini biri sorgandı:


– Kalay edi, alan, kayınlarıñı kayınlavları?


– E-ey, – degendi caş, – kayınlanı kayınlarıkların süe eseñ, ala körmegenni köre turma! Ala eşitmegenni eşite turma! Sora ala da sen körürge süymegenni körgüzmezle!..


İynanñıç küyöv


Burun küyövnü, kelinni sınarga, iş üsünde «ayak alışına» kararga bek süygendile. Alay a oyum, sagış ete bilmegenni, bolmaganña, iynanmazlık zatha iynanñannı uşatmagandıla.
Bir colda bir cañı küyöv koşha, kayınlarına, çıkgandı. Barsa, allayga barsın: koş ariuv cıyılıb, har zat ornunda, savut-saba va – tap-taza cuvulub cıltıray. Bu calan koşdu derik tülse, tişirıv bolgan koşdan başhalıgı cok.


«Bıla har zatha bılay kalay cetişedile! Tişirıv bolmaganlay da savutlanı bu tazalıklarına kara!» – deb seyirsinñendi küyöv, tögeregine karab.


İñirde malçıla kelgendile. Küyövge kuvanñandıla. Mallanı tındırıb, aş-suv etgendile. Küyöv da, konaklanıb, sımpayıb turmay, küyöv törençisi, cumuşha-kullukga karagandı, boluşhandı.
Aşab-içib boşaganlarında, küyöv allarından tepsini algandı da, suv cılıtıb, eki bilegin örge etib, savut cuvub başlagandı. Küyövnü konaksınıb turmay, cumuş etgenin oñsunñandıla. Alay a erikgen caşlanı biri, küyövnü savut cuva başlaganın esleb:


– Koy, koy, harib, küyöv, alaga boşnaga kesiñi nege kıynaysa! Çıgar da itni allına at arı, ol   ariuvçuk calarıkdı, sora çıgarsa da cıyarsa, alay tabdı. Biz kuru da alay etivçenbiz... – degendi.
Küyövnü tili artına ketib, seyirsinñenden söz aytalmay, anam sagışlı bolgandı. Caşlaga karagandı. Alay etgeninde, dagıda bir caş:


– Çıgar, küyöv, çıgar, ol alayga   ürenib   turadı, ariuvçuk calab koyarıkdı! – degendi.
Anı eşitgenleyine, küyöv koşdan çartlab çıkgandı da hayda tartış, hayda kus... hayda tartış...
Caşla cetib tögeregine basınñandıla. Külgendile.


– Küyöv, harib, bizni alayga   sanaganıñ   amaltın aman künlü bolduñ. Endiden sora, közüñ   körmey, aman zatha iynana turma! – degendile.


Köbdürevüz


Karaçaylıla çamga, nakırdaga, çemer, tab sözge öç bolgandıla. Adamnı canına tiymezça, cumuşak, ariuv söleşirge bek süygendile. Çam, oyun halda aytılganña öpkelerge adet bolmagandı. Öpkelegen bolsa va, çamnı-oyunnu bilmegen deb, allay adamnı işlenmegenñe sanagandıla.


Bir kelin eski cuvgandı da çıgarıb kurukga, közge tuvraga takgandı. Takganlıgına va, sapını-suvumu azlık etgendi, karıvumu az bolgandı da, ne ese da eskileni kolay cuvmaganlay takgandı.


Kelin, kıyın işimden kutuldum deb, kuvanıb, başha işine bolub turganlayına, birgesine da teñ kızları bla kayın kızı kelgendi. Kızla arbazda kuruklaga-kuruklaga karagandıla. Alanı bir kuruklada tagılganlaga, bir kelinñe karab, nek-nek ışarganların añılagandı da, kayın kızı, ışarıb, ıylıkganın bildirmey:


– İy, nege seyirsinib, köz-kaş oynathanlıgıgızdı!? Siz kup-kuru kök köbdürevüzge ürenib turganlıgıgızga, bizni kelin bir-birde eskilege karaldım köbdürevüz içirivçendi. Allay kününe türtülgensiz! – degendi.


Kızla külgendile da caşırtın ışargannı koygandıla...


Kelin da ala katış külgendi da ol coldan sora cuknu alay hap-çub etivçü adetin koygandı.


Usta kelinçik


Bir üyge bir ariuv kelinçik kelgendi. Caşnı üyü-üydegisi, cuvugu-teñi barı da kuvanñandıla. Kelin a kerti da ariuv, suv suratça birçik. Közü-kaşı ariuv kıyılıb. İñiçke belçigi nazik mayışa, atlagançıgı, suvda bargan duvadak balaçıkça, birça süzülüb, ömürü töppesine suv çömüçnü salıb tebseb turgan kibik, cumuşak iyile, cöbeley. Kol kımıldathanı – kökde kalka bargan kuşnu kanatlarıça, nazik, akırın. Avazçıgı – cüregiñi mamuk bla sılagan kibik, tatlı, cumuşak. Karagançıgı – cavumsuray turgan tohtab, bulutladan kün karagança, carıkçık, şoşçuk. Erinçiklerinden ketmevçü vuak ışargançıgı – cañı çıkgan cücek balaçıknı tükçügün gitçe celçik taragan kibik, iñilçik, karab tururuñ kelir-ça, kesine tarthançık. Haliçigi – kaynagan cavça, cagıla turgançık, ileşçik. Adam içinde canın çı-garıb, aram-karam etmey, kolçuguna tutdurub koyarça, süyümlüçük...


Bir talay zaman ozgandan sora, ne çurum çıkgan ese da, kelinçikni cuvuklarından eki-üç adam kelinçikni kayın üyüne konakga kelgendile.


Kayın anası kelinçigine aşha-suvga kararga, aşarık eterge buyurgandı da kesi, konakla bla olturub, uşakga caraşhandı. Kelinçigi savutlaga caraşhandı.


Olsagatlay tebregendile kelinçik bla savutla tabadan zañırdagan, düñürdegen tavuşla kelib. Jıgırdab ne zat ese da töñeregendi. Jıgır-jugur deb taphadan bir zatla kuyulgandıla. Zıñırdab savutla bir-birine urulgandıla.


Konakla da ança sayın ilgenib, aman künñe kalgandıla.


Kayın anası va, kulagına da almay, uşaknı töşeydi.


– İy, bu dıgır-mugurla ne zatladıla? – degendi bir konak.


– Oy, boş alay! Korkmagız. Bizni kelinçik savutlanı söleşdiredi, – degendi kayın anası.


İşle, atam, işle!..


Bir kişini bir erinçek kızı bolgandı. Kız, çırtdanda suvuk suvga kolun cetdirmey, cuk eterge unamay, küzgüden kesin ayırmay, cuklagan bla aşagandan sora cukga caramay, haman alayga kalgandı. «Ay, bu kişi üyünde olturallık tüldü, bargan kününü ekinçi kününde kıstallıkdı, kalay etsin adam?» – deb kıynalgandı atası, alay a ne eterge bilmegendi.


Bir kün kıznı birevle tilegen etgendile. Tileb, caşnı atası kesi kelgendi. Söleşgendile da, erinçek kıznı atası:


– Sizge kızımı berirge ogay demeyme. Alay a gitçelikden kalay ese da ürete bilmegenme da, cumuşha kolay tüldü. Alıb barganlıgıgızga, tutmazsız. Kızı koyulgan – meni atım bolur, kelin koygan – sizni atıgız bolur. Andan ese bılay tura tursa tab bolurmu edi? – degendi.


– Ogay, biz anı tuta bilirbiz, ber ansı!.. Bergendi. Kızın çıgarıb, ne kereklisin da   eterge
küreşgendi. Bir bölek zaman ozgandı da, atasını canı tınmay:


– Ol carlı erinçek da ne ete turadı, ol anı adamga sanab, eltib üylerine salganla da kallayla cılay bolurla eken, bir hapar bileyim, – deb, cuvuklarına salıb bargandı.


Küz artı, baçha, saban cıya aylanñan zaman bolgandı.


Barsa va – allayga barsın: iş kızıvda, cuvukla kadalıb baçhada bitimni cıya tura. Kızı da çabışıb, kalganlaga al bermey, aşlık suvurub küreşe.


Konak bla salamlaşhandıla da, işni cartı koymay, bılayçıgın boşay keteyik deb, dagıda işge kirişgendile. Barından da alga işge çabhan da – kelin, barından da ceñil işlegen da – kelin, kara kazavat etib küreşe.


Kelgen kişi, seyirden avuzu açılıb, karab kalgandı.


Kızı, ömürde suvuk suvga kolu tiymegen kızı, kalay ese da başha türlü adam bolub tura: çabıb mürzevnü suvuradı, çelekle bla taşıydı, kuvugun-salamın bir canına cıyadı, çabdırıb kalganlaga suvsab içiredi, – cetgen cerin tındırıb baradı.


Atası da seyirge karab, tañ-tamaşa bolub turadı...


Kızı nege ese da aşıgıb çaba barıb, atasını katı bla ozub tebregendi da, atasına, kalganla eşitmezça, akırtınçık şıbırdagandı:


– Atam, üyüñ kurumagan, alay süelib turma da bir cukga cararga küreş, mında işlemegenñe cuk aşatmaydıla, – adetleri alaydı...

 

www.elbrusoid.org