24Ağustos2017

KARAÇAYNI ÖTGÜR ULANI (BATÇALANI MUDALİF)

Karaçay-Çerkes respublikanı adamlarına Batçalanı Karaköznü caşı Mudalifni atı igi belgilidi. Ol kesi kıyını bla caşagan ullu üydegide tuvgandı. Atası Karaköz ertde avuşhanı sebebli, sabiyligi kıyın bolumda, tuvgan eli Ogarı Teberdade artdarakda Moskvada detdomda ötgendi. Kacıkmay küreşe, Allah bergen fahmusunu da boluşlugu bla ol cşdan cılga bilimni baçhıçlarında örge-den örge atlagandı: 30-çu cılda Moskvada himiko-tehnologiçeskiy institutnu rabfakında, andan sora aviatsion institutda okuy kelib Moskvada kral Universitetkge köçgendi. 1936 cıl anı mehaniko-matematiçeskiy fakultetin cetişimli boşagandı. Allay baş bilim algan karaçaylılanı sanı ol közuyude bek az bolgandı. Andan sora Batça ulu Karaçayga kayıthandı. Kesini bilimin emda pedagogika fahmusun camagatına, ösüb kelgen caş tölüge berir üçün kulluk etgendi.

Bagalı okuvçu!


Karaçay-Çerkes respublikanı adamlarına Batçalanı Karaköznü caşı Mudalifni atı igi belgilidi. Ol kesi kıyını bla caşagan ullu üydegide tuvgandı. Atası Karaköz ertde avuşhanı sebebli, sabiyligi kıyın bolumda, tuvgan eli Ogarı Teberdade artdarakda Moskvada detdomda ötgendi. Kacıkmay küreşe, Allah bergen fahmusunu da boluşlugu bla ol cşdan cılga bilimni baçhıçlarında örge-den örge atlagandı: 30-çu cılda Moskvada himiko-tehnologiçeskiy institutnu rabfakında, andan sora aviatsion institutda okuy kelib Moskvada kral Universitetkge köçgendi. 1936 cıl anı mehaniko-matematiçeskiy fakultetin cetişimli boşagandı. Allay baş bilim algan karaçaylılanı sanı ol közuyude bek az bolgandı. Andan sora Batça ulu Karaçayga kayıthandı. Kesini bilimin emda pedagogika fahmusun camagatına, ösüb kelgen caş tölüge berir üçün kulluk etkendi. Tuvgan curtuna, ilmuga, millet şartlaga süymekligin bildirgendi. Kesini teren bilimi, adamlıgı, işni süygeni, tüzlüknü saklay bilgenligi bla caş tölüge ülgü bolgandı.


Ol 1936 cıldan 1940 cılga deri Uçkulan orta şkolnu direktoru bolub işlegendi. Ol işlegen közüvde Uçkulan şkolga ülgülü (obraztsovaya) şkol deb atalgandı. Andan sora 1941 cıl Karaçay kral ustaz institutda matematikadan ders bergendi. 1957 bu cıldan işde ahır kününe deri işlegendi. Mudalif 1978 cıl Karaçay şaharda avuşhandı.


Ullu Ata Curt üçün kazavatnı cıllarında Batçalanı Mudalif razvedgruppanı tamadası bolub, nemetsle alıb turgan Karaçay avtonom oblastnı cerinde Sovet Askerni komandovaniyesi salgan borçlanı kuramlı tolturgandı. Ol oblispolkomnu predsedatelini zamestiteli, kommunist partiynı Uçkulan raykomunu birinçi sekretarş bolub da işlegendi.


Kesini millet bla birge köçgünçülükde da bolgandı, günahsız millet sınagan artıklıklanı Mudalif da çekgendi. Ol kıyın zamanlada da Mudalif adamlıknı, tüzlüknü horlarıgına ışanıb caşagandı.


Belgili ustaz kesini caşavunda keb igi, aşhı adamlanı ösdürgendi, ala büpon da kıralıbıznı keb sanagatında urunadıla. Allay a Batçalanı Mudalifni em baş işine ol okutub hazırlagan baş emda orta şkollanı ustazların sanarga kerekdi. Alanı küçleri bla bügünlükde bizni respublikada okuv iş zaman izlegen daracada baradı.

 

Belgili jurnalist-cazıvçu Oruslanı Aminat suratlagan Batça ulunu caşav colundan haparnı sizge teceybiz. Respublikada kral-camagat kullukçulanı biri, orta em baş şkollanı ustazı - Batçalanı Mudalif halknı esinde keb zamanlaga saklanırga tıyınşlıdı.


Canibeklanı Soslanbek,

Rossiya Federatsiyanı mahtavlu ustazı
Uçkulan orta şkolnu direktoru.


* * *


Algınñı zamanlada bolgan zatla, tuban bashança, taşaya baradıla. Alay a, camagatnı esinden taymay, atları cılıv tabdırganlay turgan insanla da bardıla ölgenleni aralarında. Allaylanı birini üsündendi haparım.


Batçaları Ogarı Teberdide ullu tukumlanı biridile. Gobaşları, Atarları, Çalkuları, Tuthuçları, Akmakları, dagıda başha atavulla, oyumlu urunuvnu tiri bardıra, mülklerin ösdürgenle, başların enişge bükmegenle bolgandıla. Alanı kanları bla kelgen fahmuları kıyın halda okurga, bilim alırga küç tabdırgandı. Karaköz bla anı karnaşı Canıvaynı üydegilerini üslerinde da eslenedi fahmunu karavu.


Karaköznü birinçi üy biyçesi kartcurtçu Özdenlanı (Bekirlanı atavuldan) işlenmekligi bla aytılgan çıraylı kız Zabida bolgandı. Cetgen cerin kün tayakça carıthan Zabida üydegige birbiri ızlarından tört kızçıknı koşhandı. Bıla, adam karamlarından köz almazça aybat canla bolganlıkga, Karaköznü sagışın çaçalmagandıla. "Endi ulan tuvarık bolur" deb, umutlanıb turganlay, muratı tolmay kalıb, bek incilgendi Zabidanı canı bla teñ körgen ata! Erkek bla küsegen ata, közlerin karañı etib, Zabidadan ayırıladı da, Tekeladan bir subay kıznı, Hujanı, aladı. Munu Karaközge bergen savgası beş caş bla tört kız edi. Çıñ artda caratılgan caşçık avuşhanından sora, karnaşçıklanı barından da kiçi bolub, Mudalif kaladı. Munu caşavu tavruhda aytırça türlü tik collada çırmavlu bola ötgendi.


Burun tört-beş cıldagı caşçıkla, koşlaga çıgıb, tamadalaga boluşub tebrevçen edile. Kışları, cayları da alanı köbüsüne koşlada malga karav bla ötgendi.


Mudalifçik da, cumuşdan, işden artha turmavuçu şatık caşçık, tört cılı tolur tolmaz koşha tartıb başlagandı. Akıl-balık bolmagan tamada karnaşçıkları: Ünus, İdris, Ramazan, ataları Karaköz bla Mussa-Açı-Tarıda mallaga karab, alanı kışnı kış uzunu kavdanda keçindire, boranda, karda üşümez madar ete, kaya ranlaga, dorbunlaga kısıla aylanñan zamanlarında alaga koşulurga karıvçugu cetmegen Mudalifçik üyde otun carırga, malga aş atarga, suv içirirge, buzovga, itge kararga tırmaşhandı. Boşluk tabhanlay, aşık oynarga, cıgışırga, kol taş atarga, hoynuh aylandırırga, sadak atarga kızınñandı.

 

Kışnı tamam buzlathan künlerini birinde, Teberdi suvnu cagasında İlyasnı (Kırgıynı) tirmenini katında, üslerinde tonçukları başlarında çırpa börkçükleri, ayaklarında salam töşelgen çabırçıkları, neda gen çarıkları, cün ışamçıkları tobuk tübünden ışım bavçukla bla baylanıb, caşçıkla, carı kamçiçikleri bla hoynuhların kızdırıb, buzda çabışıb oynay turganlay, barından da gitçe Mudalifçik kaphak başında cüklü eşekni ızından bargan atlını esleydi. Künnü kuvatı cetgença, türsünçügü carıydı. Erlay hoynuhçugun alıb, tob atılgança atıladı atlını ızından. Suvukdan kızargan kolçukların avuz tılpıvu bla cılıta, arbazga kirgeninde", Karaköznü atdan tüşe tebregenin körüb, cetib cügenñe kadaladı, atası, tansıklab, örge költürgenley, sabiyça körünürge tartınıb, sıdırılıb ayırşadı.


Koşdan üydegisine ak suv bla et keltirgen Karaköz ekinçi kününde ızına koşha kaytırha kerek bolgan edi. Ol, atın cerleb, eşekni eki canından nartüh undan köblenñen artmaklanı salındırganlay, Mudalifçik, camçıçıgın tonçugunu tışından kablab, başlık kanatçıkların da belibavuna basdırıb: "Atam, men da seni bla barama", - deb carık közçüklerin atasına araltadı. Caşçıknı batırlıgı Karaköznü kuvandırsa da, açı suvuklada anı tavga atlandırırga bazmay:


- Caşko, endi kelsem, eltirme, - deb, atına minerge tebregenley, kayın anası Huray bla kayını Azamatnı arbazga cuvuklaşhanların körüb, allarına barıb salamlaşadı. Mudalifçik da, eşekni üsüne konub, camçısı bla butçukların cabıb, colga hazırlannganın bildirirça etedi. Caş-çıknı kimden da bek erkeletivçü cumuşak amması Huray, közü aña ilinñenley sezedi halın, katına cuvuklaşıb, ışarmış karay:

- Balaçık, kayrı tebregense, bu suvuk künde? - dedi.

- Koşda karnaşlarıma.

- Aşıkma, canım, caznı közü körünñenley barırsa.

- Men kızçık, tülme, - deb ammasına "sen a meni columu keserge kalay izleyse" degença, kölkaldı betden karaydı.

- Tünene uriyaladan alamat eçkemçekle alganma, kesiñ aşarsa, Hanbiyçe da ulak kapçıknı aşıkdan tolturgandı, alanı, bügün boyarıkdı. Beri tüş, canım, atañı colga boşla, - dey uzun bar-makların caşçıknı imbaşına cetdiredi. Azamat da, dagıda tiyreden talay adam da, Hurayga koşulub, caşçıknı tıyar dıgalasda, ariuv aytıb, koşnu hınılıgın añılatırga küreşsele da, Mudalifçik bügülmeydi. Bolumlu, tiri caşçıknı hınılık bla ayırırga kişini da kölü tartmay, caşçık atasını birgesine Mussa-Açı-Tarıga col salıb başladı. Teberdiden ogargada Kı-rılganña cuvuklaşhanlay, sançıkların cılıtır dıgalasda, eşekden tüşüb, cayav atlay, çaba, corta başlaydı. Alay bla, camagatdan ozub, Kara Kelnü canı bla Dommay taba eltgen colga cetgenley, Karaköz da tüşedi atından, teren karnı hırt-hırt etdire, caşçıkdan da közün almaganlay, örgege tayana baradı. Keñden karagan caşçıknı maske şkge uşatırçadı. Tört cılı tolganlı bir ai boladk, sabiyçikdi. Bu kadar uzaklıkga cayav bargaş da, kesin abadança körgüzürge izlemekligindendi. Sançıkları cılınıb, betçigi carıganı da hakdı, dagıda tañ kesekni barıb, eşekge alay konadı. Koşlarına eltgen tik colçukga burulub, tünene Karaköz kesi koygan sokmaknı ışanlab bara turganlay, kulak üzülgença, terenden gürüldegen tavuş keledi da, Karaköz seskeklenib, "hay da, tüşç da, eşekni beri bur" deb, col canında terekni körgüzedi. Atnı da, eşekni da mazallı emen terekni katına süegenley, taşatın marab turub, mıllıgın beri athan canıvarça, açı boran cetedi, çegetni basıb turgan karnı, cünnü çakgança çaça, sıyıt ete kalayga da kesin uradı. Mudalifçikge ışıklık tabar dıgalasha kirgen Karaköznü kemsiz incitgen koşda kalgan üç caşçıknı boranda sınar kıyınlıklarıdı. "Ne madar tabayım, kalay eteyim? Allah aytıb, boran söllense, tar colçukda kürt töbeleni koratıb, cardan kuyulmazça bolur edik "koşdagı balala da bu şaşhın künde hatasız kalırlamı, malları, kesleri da kısılır cer tabalganmıdıla eken?" - deb Karaköz keb türlü aman halnı közüne körgüzedi.


Tik kayanı erninde tavkel atlay bilgen, citi közlü, ötlü tavlu, hını künnü baramtasına tüşüb, kaphandagı kablança, boşlanır dıgalasdadı. Katındagı caşçık suvukdan kaltıray, kolçukların koltuk tübçüklerine caşırıb ayakçıkların tebcildetgenley turadı.


Bir kesekden terekni töben canı, ışıklık eterça, kürt kalav boladı da, açlık da, suvukluk da birden kıshan caşçık atası bergen nartüh gırcınçık bla bışlak burhuçuknu kemirib başlaydı...


Başında körünñen halga caşçık 1913 cılda tüşgendi. Koşha birinçi atlanñan kününde sınagan cunçuvu Mudalifge artda cetgen boranlanı katında boş zatdı.


Uzakda kalgan, ötgen cıllanı esime tüşüre, közlerimi cumub, alaga kaytsam, cerge cutulgan keb insan körünedi közüme. Koban suv da, şorkulday kelib, tüzlege cetse, sabırlana baradı da, ahır colu teñizde tavusuladı. Adamnı da cazıvu alaydı. Caşlıgında tavuşlu, küçlü, karıvsuz bolub, cerge kömüledi. Tersine aylandırılıb, kurub ketgen suvlaça, insanlada da zamansız koraganla az tüldüle. Men tanıganladan bolub, duniya-dan koraganlaı sanları miñledile. Kallay türlü künleni aşırganma ala bla, kıyınlıknı, zavukluknu da birge köre! Alanı barını ençi kılıkları, başha türsünleri bar edi. Alay a baş innetleri bir edi, kesleri ösgen bla kalmay, camagatnı bir költürüv, anı karañılıkdan, cahillikden kutharıv, burunladan kelgen asıl adetlerin saklav edi. Cılla cunçuvlu bolsala da, Karaçaynı işlenñen, bilimli adamları (intelligentleri) halkga aşhılık eter üçün, canların ayamay küreşgen bir hurmetli canla edile. Et cuvukla bolmasala da, bir-birlerine bileklik eterge, milletibizni carsıvun koratır üçün, birden kobarga öç edile. Ol adamlanı esime tüşüre tebregenleyime, ertdeñide tav artından elni carıta çıkgan künça, Mudalifni sıfatı başha türlü, carık körünedi.


Cıllanı kalınından karab, anı sabiy zamanından başlab, ahır kününe deri caşavun bileme. Viz, karnaş bla egeçni tuvdukları, bir üydegini balalarıça ileşib, kölübüznü, muratıbıznı bir-biribizge aça, duniyaga da birça közden karay ösgenbiz.


Mudalifni kemsiz sındırgan 1915 cılda Karaköznü ölümü boldu. Üydegide em abadan bal ası 12 cıldan atlagınçı atasız kalgan toguz sabiy bla anaları Huja, cuvukga - teññe calınmaz üçün, kesleri madarların körürge kerek edile. Koşha ürenñen Mudalifçik da 1917 cıldan 1923 cılga deri, sürüvçü bolub, kışnı, cayı da koşdan ayırılmay turgandı. Şkol da okugan 1923-1925 cıllarında da caydan cayga, üynü carlılıgın tındıra, ne kıyın işden da artha turmay, urunñandı. 1925 cılda şkolnu tavushanında, okurga termilgen Mudalifge Moskvaga barırga col açıladı: talay sabiy bla arı aşırıladı. Üsünden hazır orunlu çepkençigi, narşabdan casalgan belibavçugu, ayaklarında ışımçıklarını sagalların cabhan gen çarıkçıkları, başında kök kiyiz börkçügü, koltugunda camçıçıgına çır-malgan tonçugu, azık kapçıkçıgıma bu karamı bla kirgendi aralık şaharga sürüvçü caş.


Kazan-Ryazan vokzaldan oramnı tuvrasına çıkganlay, atlavuçladan enmey, tögerekge seyirsinib karay, köbnü körgendi, köz tuvrasında cürügen adamlanı başhalıkların da sezgendi. Kimi baylıkdan kutura, omak kiyinib, erkin atlay, kimi da eski, şimir, cırtık bıstırlanı kablab, ayaklarında agaç kabukdan, cıcımdan eşilgen çarıkları (laptile) neda oltanları ayırıla başlagan camavlu katiyleri - tört canlarına tıñısız karay, tartına cürügenle, atasız-anasız kalıb, keslerine keçinmek izley, kalayda da tabhanlarınkımarga öç calan bıdır, calan ayak azgın öksüz sabiyle,


Körünñenle hazna kalmay, barı sarı şinlile, köközle. Ullu oramnı ortası bla conulgan terek agaçla töşelib, kıyırlarına colçukla (trotuarla) asfalt bla sıydamlanıb, oramda ulov: faetonla, taçankala, az körünñen açık baş mazallı "ford" maşinala - küpseleni, nepmanlanı ençi ulovları - oramda kımıldagan barı birden Koban suvnu keñ cayılıb barganına uşab edi.


Mudalif, orundan tebmey, har zatha esin bele mıçıgan zamanda, nögerleri, birer carı ayırılıb, canlarında açha keseklerine frantsuz bulkala, limonad şışala alıb, terek tüblede sıylana aylanñandıla. Mudalifni üsün-başın körüb, "bu carık közlü, çıraylı caşçık Kavkazdan bolur" deb, köllerine keltire, katı bla ozganla kaydan bilyallık edile anı duniyada sınar künlerin, eter aşhılıkların.


Moskvanı Ostajenko oramında Zaçatın monastırnı mekyamı Mudalifni kesine tartar üçün kalmagan edi. Akıl-balık bolmaganlanı kereklerin bacarırga, erkinliklerin koruvlarga Kominternı atı bla kuralgan SPON (sotsialno-pravovaya ohrana nesoverşennoletnih) stantsiyanı sabiy üyünde (detdomda) 1925-çi cıldan 1927 cılga deri turgandı Mudalif. Alamat ustazlanı kollarında urunuv bla okuv aralaş bargan sabiy üyde, köbnü bilirge izleb, kacıkmay küreşgen caş 1927 cılda Mendeleev institutu kolundagı Sverdlov rabfakga kirirça boladı. Moskvanı Mivssk maydanında 5/3 nomerli üyünde caşab başlaydı. Rabfakda okuy turganlay, savluguna korkuv cetib, Karaköznü karnaşı Canıvay kuragan elge - Sarıtüzge - keledi da, 1929-30-çu okuv cılda al başlanñan şkolda ustaz emda elni komsomol yaçeykasını başçısı bolub işleydi.


1930 cılnı mart ayında Karaçayda bargan kaygı kartlanı eyelerindedi. Kralnı onovun etgenleni tersliklerinden kolhoz kurav, zor bla başlanıb, elçileni, şaharda işçileni da inciltirça, tabsız onovla etilib, halknı caşavu abızırab tebregeninde. Sovet vlastnı oguramaganla, artıksız da allından biylik ete kelgenle, camagatda köbleni keslerine burub, savutlandırıb, örge kobargan edile. Bıllay kobuvla (vosstaniyele) Koban eteklede da, kralnı başha cerlerinde da bolgan edile, ara mülklege da, keb adamga da hata salgan edile. Karaçayda em ullu korkuv Mikoyan-Şaharga (endigi Karaçay şaharga) cetib edi. Hazna kaldırmay şaharçılanı barın cok eterge, tabılgan rıshını da kolga cıyarga umutlanıb edile banditle.


Ol közüvde, halknı hatadan saklar üçün, canların ayamay küreşgenle az tül edile. Mudalif da kaydan çıdarık edi otha kesin urmay. Erlay komsomolçuladan emda başha tiri caşladan atlı otryad kurab, boluşlukga Tohçuk ulu Huseyni da alıb, kesi da Canıvaynı ak horasını üsünde, Sarıtüzden Mikoyan-Şahar taba atıladı. Camçı etekleri kuşnu kanatlarıça cayılıb, kolunda gerohu bla otryadnı allında uçub kelivü, ötgürlügüne şagatlık ete, şaharnı ışanlab turgan duşmannı seseklendiredi, tışından boluşluk körmey armavlanñan tamadalaga da, şaharçılaga da köl tabdıradı.


Mudalif bir cerde keb mıçırga bolmaydı: şaharnı tavçugundan ot aça kuyulurga hazırdıla amanlıkçıla. Karakeznü caşı va soguşurga kelmegendi, caraşıvluk tabargadı muratı. Cılı barından da caş bolganlıkga, tavkelligi, anñısı oñlu körünüb, oblastnı tamadaları bu aythaña ogay bolmaydı. Munu onovna büpolürge izlemegen abadan çınlı asker kullukçu Milçevskiydi (Anna ulu Hasannı üy biyçesini algıñı eri). Anı muratı tavnu Taşköpür canından örleb, karşçı kobhanlanı birin kaldırmay, orus kabırlanı katlarına otryadı bla cetgenley, Ogarı Teberdi bla Sıntını Sovetleni tamadaları Teke ulu Osman bla Appa ulu Muhammat bölek atları bla, Birlikden ayırılıb, Sarıtüzçülege cuvklaşırgadı.


Mudalif, karıv koşulganına kuvana, ak atnı üsünden, tamagın boşlab, atlılaga kölün bildiredi:


- Biz kan tögerge kelmegenbiz, ötürüknü tübün açıb, ters colga tüşgen karañı halknı kıyınlıkdan kutharırga izleybiz. Bu duppurnu etegine karavlla salayık, cıyırma çaklı biribiz da, atlanı bılayda kaldırıb, başırakga çıgayık, ot açhan bolsa, kesibizni sabır tutayık, terek artlada saklanırga küreşeyik, men da börü kabha kirgen-lege söz añılatırga karıvumu salayım. Kaytarıb aytama, tamam amansızlıkga cetmesegiz, savutuguzga uzalmagız.


Neni da ol aythança kuraşdırıb, cıyırma caş tavnu başıragına, banditleni tuvralarına çıgadı. Mudalif terek canında tohtab, erlay, rupornu hayırlandıra, tavlanı sasıta kıçıradı:


- Ai, aman teñlerim, kesigizni nek aldatasız? Men sizge can avrutub kelgenme. Men da sürüv ızından kavdalada aylana, keb cıllanı aşırganma, açlıknı, suvkluknu sınar üçün kalmaganma, sizge amanlık izlemeyme, maña ışanıgız. Sizni aldaganla sizni sizge igilik tabtırmazla, aladan ayırılıgız da, bizge koşuluguz! - deb çakırganlay, şkok atılgan tavuşla çıgadıla, Mudalif Terek artına canlaydı, aña ulanıb atılgan okla, şuvulday, cüvüldey, terekge uruldula. Banditle tört-beş adamdan kalganlanı savutların beri burmaganların, armavlanñanların Mudalif esleydi da, rupordan avazın algından da erkin çıgaradı:


- Halal karnaşlarım, sizden tileyme, sizni aldaganlanı savutların sıyırıgız, keslerin baylagız! Bizden korkmagız! - degenni şkok tavuşla bla aralaş eşitiledi.


Katış-kuralık ulludan ullu bola, taş buvla orlanñan cerden banditleni talayı şahar taba ene tebregenley, Mudalif koygan karavullaga türtülüb, alayda açılgan otda Teberdini cigit ulanı Bayçora ulu Osman da can beredi. Başında kalgan banditle bir-birleri bla davur-süyür ete kelib, talayı Mudalifni cıyını taba kaçadı. Sırtlarından ok tiyib avganlanı eslegenley, Mudalifni cüregi ot canadı başçı banditle tüz canlanı, ızlarından marab, kıra başlaganlarında, caralı canıvarlaça, açı tavuş çıgarıb:


- Alga! Murdarlaga hater salmazga! - deb, gerohun atıltıb, terek canından ayırılıb, nögerleri bla tavçuknu başına çıgadı. Ömürleri hıylalık bla kelgen tamada banditle - tört-beş murdar, cerge cutulgança, tas boladıla, duppurnu kıbıla canı çegetge siñedile. Alaga keslerin aldathanla da, ne eterlerin bilyalmay turub, savutların taşlab, közle-rin enişge iyib süeledile.


- Savutlarıgıznı taşlamagız, işni kalayga cetgenin añılagan bolursuz, mayna sizni tama-dalarıgıznı klarından acal tabhan caşlarıbız, - deb talaçıkda soylanñanla taba kolun sildeb, töbedegilege buşuvlu karaydı. - Men añılagandan bizni kolubuzdan bir can ölmegendi, endi camçısı bolgan camçıga, alay bolmagan da küresge salıb, ölükleni şaharga endireyik, kaçhan murdarlanı ızlarından altı-ceti caş çıksın, tavnu tögeregin avlab tüşeyik, - deydi da, neni da tabıça caraşdırıb, Mudalif askeri bla şaharga kiredi. Anda adam körünmeydi.


Şaharçıla arbazlada catmalarında, üy tüblede tsement urulada bugunubdula, üyleni saklagan savutlu karavlla da taşa müyüşlede çögübdüle, banknı, Torksim tükenni tonaganların obkomga bildiredile. Asfalt colçukda camçılaga bölenib turgan tört ölüknü cılavların ete başlagança, birinçi cazgı cavum da vuak sebelevnü tebretedi, kesilgen temir çıbıkla calganñanlay, telefon bla hapar kuyuladı. Narsana canında Gitçe Karaçayda banditleni kollarından ölgenleni aralarında, universitetni tavusub işleb turgan Koban ulu Aliyni da, Uçkulan özende da şahardan cumuşu bla bargan bilimli caşnı Akbay ulu Cagafarnı da atları sagınıladıla.


Köblege cetgendi ol künlede ölüm kıyınlık. Oblastnı kalayında da duşman kozgalıvnu alçı adamlarıbıznı başçılıkları bla halkıbız kısha zamannı içinde kesi tunçukduradı.


Ol közüvde oyum ete, alcagan halkga sözün añılata, insanlanı ayavlu ete, kerek cerde cigitlikni körgüze bilgen Mudalifni atı kalayda da algış bla aytılgandı.


Karaköz ulu, şaharnı duşmandan koruvlagandan sora da, Uçkulan, Shavat özenlege otryadı bla barıb, ellede çaçılgannı ornuna salırga, işlerin algınñı corukga kaytarırga boluşhandı. Har zat da ornuna caraşhandan sora, keçigib kelgen kızıl askerçi bölekni ştabı da, Mudalifge Kızıl partizan atnı anı cigitligin, camagatha tabdırgan ullu boluşlugun bilib, bergendi.


1930-çu cılnı kaçında, savlugu da ornuna kelgeninde, Mudalif rabfakda okuvga kaytadı, anı tavushanlay, MGU-ga kirib, annı mehanika-matematika fakultetin 1936 cılda tavusadı. Tert cılnı Uçkulanda orta şkolunda direktor bolub, ustazlık işin bardıradı, 1941 cılda Mikoyan-Şahardagı ustazlık institutda matematikanı okutuvçu boladı, ol işden ayırılmaganlay, oblispolkomda da işleb turadı. Eki karnaşı: Ünus bla İdris uruşnu katı bargaı zamanında askerge ketgendile. Endi 1942 cıl fevral ayında Mudalif da ketedi askerge.


İyulnu artına deri Kızıl askerni politika işine başçılık etgenleni bilimlerin ösdürürge; Krasnodar krayda Slavyan stansede kuralgan kurslada bolub, politruk atnı aladı. Uruş kızıvdan kızıvga bargan zamanda, 1942 cılnı avgust ayında Şimal Kavkaznı asker okrugu Mudalifni partizan kozgalıvnu kıbıla ştabını erkinligine Soçi şaharga ciberedi. Ştabha tamadalık etgen polkovnik (artda general-leytenant, Sovet Soyuznu cigiti. Sovet askerni kontrrazvedkasını naçalnigi) Mamsu-rov Haci-Umar, Mudalifni bolumun terk añılab, aña canından ülüş eterça, ileşedi. Bılayda Karaköz ulu sentyabrnı 20-sına deri turadı, Kavkaznı faşistleni kollarına tüşgen cerlerinde hal bla iga şagrey boladı da, Karaçay, Çerkes oblastlada emda Minvod kavum şaharlada tahsa bilivnü bardırırga aşırıladı. Mudalifni erkinligine 18 cıldagı radioçu caşnı - Zabegalov Dmitriy Födoroviçni - ratsiyası bla berelle. Bılanı birgelerine dagıda talay ürenñen tahsaçı boladı. Tahsaçı kavumlaga başçılık etgen mayor (artda polkovnik) Korneev Sergey Hamidoviç Vladikavkazda ornalıb, tahsaçıladan ratsiya bla tabılgan haparnı cıya tururga edi borçu. Soçiden Vladikavkazga kele, Mudalif nögerleri bla Tbiliside tohtaydı. Halkına zaravatlık cetdirlik Suslovha bılayda tübeydi. Ol kazavatnı tamam kıyın zamanında, kesini ullu canın saklar üçün, kraykomnu Kizlyar şaharga köçürüb, kesi da Tav-Artında - Soçide, Tbiliside kerpeslenib caşagandı. Tav-Artı frontnu emda partizan kozgalıvnu kıbıla ştabını çleni, Stavropol krayda duşmannı tılında bargan partizan uruşha başçılık eterge buyurulgan Suslovdan stavropolçu partizanla boluşluk tabhandıla deb, begitirge kişini kolundan kellik tüldü. Alay a, kesin oñluça körgüzür muratda, Tbiliside Mudalif bla Zabegalovha at başından talay söznü aythandan ozub, cunçuvda aylanñanlaga ne kerekligiz bardı, deb sormaganlay ayırıladı. Mudalif da negeri bla Vladikavkazga andan da Nalçikge keledi. Bılayda etilgen onov bla Mudalif bla Zabegalov Tırnavz şaharga aşırıladıla da, arı cayavlay cetedile, Bashan özenni koruvlagan polknu erkinligine tüşedile, duşmannı çabışıvlarını otunda da boladıla. Bılayda tahsaçı bölekni tamadasını birgesine kulluk etgen tamada leytenant Semenlanı Haci-Muratnı caşı Ahmat Mudalifge zamestitel boladı. Bılaga dagıda eki demeñili, sınalgan tahsaçını: tamda leytenant Lubentsov İlya Petroviç bla Hutov Muratnı koşadıla. Bılay bla Mudalif başçılık etgen tahsaçı belek beş adamdan kuraladı. Keb turmay Karaköz ulunu tahsaçı bölegi, Tırnavzda tav başına çıgıb, ştabnı buyrugun toltura, faşistleni kollarına tüşüb turgan bagalı metalla çıgarıvçu kombi-natnı küydürüb çaçadı. Kombinatnı çaçılganın emda duşmanña ullu koranç tüşgenin ratsiya bla ştabha bildirib, noyabrnı segizinçi kününde Mudalif nögerleri bla duşmannı tılına atlanadı. Kışhı suvuk künlede azıksızlay, taşha, kayaga kısıla, kemsiz, tabsız cerlede keslerine col aça atlaydıla beşevlen. Aldagı Mudalifdi. Cunçuvluk cetib karıvları azaygan ötgür caşlanı incitgen açlıkdan, suvuklukdan sora da ckjlerini avurlugudu. Üslerinde mamuk gabrayları, mamuk şalbarları, başlarında sürüvçü börkleri, ayaklarında kirza çurukları, hızenlerinde batareyle, ratsiya, granatala, gerohla, patronla, avtomat, şkokla. Kadar zatnı teren karda, colsuz cerlede költürüb aylanmaklık tınç bolmaganı hakdı.


Tamam sılıt bolsala, dorbunlada soluv ala, amannı keminde noyabrnı ortasında, Gum özenñe cetib. Krasnıy Vostok elni kıbıla tabasında üç kilometr uzaklıkda tohtaydıla. Mamsurov Haci-Umar savgaga bergen közüldrevük da Mudalifni gabrayını içi bla köküreginde tagılıbdı. Tab tüşgen cerde anı bla hayırlanıv işlerine ullu sebeblik tabdıradı.


Hutov aytıvdan, anı atası-anası emda üy biyçesi caşagan üyçük Gum suvnu canında carnı ba-şında, taşada bolganın bilib, Mudalif Semen ulu Ahmat bla Hutov Muratnı hapar da, azık da keltirirge arı aşıradı. Keçeni çegetde aşırgan üçevlen (Karaköz ulu, Avbentsov, Zabegalov) ertdenñide it burun kökenlege türtülüb, karıvlarından kelgeniça cubanadıla da, saklıknı saklai, sokmakların caba, tal ai cüz metrni arlakga köçedile.


Ekinçi keçesinde Ahmat bla Murat azık da, hapar da keltiredile. Avuzlanıb boşaganlay, sanlarına cılıv uradı, elden kelgen haparnı kolay körmey, Gum özenni örgeragına, Miñi tav taba barıb, Krasnıy Vostok elden altı kilometrni arlakda bir dorbunda tohtaydıla. Bılayda tahsaçılıknı bardırırga tab bola edi: Hutovnu üsü bla anı adamlarından - azık. Gitçe Karaçaynı ellerinde emda Minvod kavum şaharlada halnı bilirge amal tabıla edi. Dorbun da korkuvsuz cerde edi. Hutov kelgen keçesinde oguna ızına aşırıladı hapar cıyarga. Erlay antennanı ornatıb, tabılgan haparnı da, keslerini kalaida tohtaganların da, duşmannı kolundan ölgenleni da partizan kozgalıvnu kıbıla ştabına ratsiya bla bildiredile. Noyabrnı 19-unda Hutov keb hapar keltiredi, Mikoyan-Şaharda, Çerkesskide, Minvod kavum şaharlada gitlerçileni sanların, savut küçlerin, ellede, şaharlada bardırılgan artıklıkların, palitsaylanı satlıklıkların, plendegileni zaravatlıkga tüşgenlerin bildirgen haparlanı da, gırcın bla bışlak da tabdıradı. Ştabha hapar bergenden sora, Muratnı üydegisini korkuvlu halga tüşgenine sagışlanadıla. Ullaygan atasına palitsayla tınçlık bermey, haman kontorga çakırıb, 70 cıldagı Kurmanbiyge cekirib, Muratnı tabdırmasañ eteribizni bilebiz, deb korkuthanlarından sora da üylerinde tintivül etgendile. Kurmanbiyni va üyünden korkuvsuz cerge aşırırga madar cok edi. Muratnı üy biyçesini, komsomolçu Katyanı va, tahsaçılaga boluşlugu kim da seyirsinirça ulludu. Mudalifni onovu bla ol bergen açhaga ellede cünden etilgen zatlanı alıb, alanı bazarda sahar sıltav bla Minvod şaharlaga barıvçu boladı da, duşmannı üsünden keb kerti hapar tabdırganlay turadı. «Kaydan kim maraydı, kalaydan acal cetdi» deb, duniya seskekli künlede tahsaçılıknı bardırıv a ginci oyun bolmaganın bilebiz. Tişirıv başı bla kesin korkuvlu işge bergen, camagatha azatlık tabdırırga canın ayamay küreşgen Katyanı atı em sıylı egeçleribiz bla birge aytılırga tıyınşlıdı. Tahsaçıla keçe dorbunda biçenñe kirib kalkıydıla. Ratsiyanı katın saklav közüv bügeçe Dmitriy Zabegalovha cetgendi da, ol ogarı stavkadan berillik haparnı tolusu bla eşitir muratda, cukuga bölünmez dıgalasdadı. Zabegal ov bir kesekden, tögerekni sasıta, «ura!» deb kıçıra, nögerlerine uçadı, - Staliñradnı katındagı duşman kabışdırıldı.

 

Duşmannı üsünden tabılgan haparnı partizan ştabha ratsiya bla bildire, noyabrnı ayagına deri turadıla. Andan arısında, Karaköz ulunu onovu bla tahsaçıla birer carı çaçılıb, işni algından kızıv bardıra başlaydıla. Lubentsov Pervomayskiy elde ornalıb, Gitçe Karaçaynı ellerinde emda Minvod şaharlada tahsaçılıknı bardırırga buyuruladı, Hutov Muratnı ata üyünde koyadıla. Bardırgan işinden haparnı Katyanı üsü bla bere turlukdu. Ahmat bla Muratnı bir-birlerine baylavnu ataları Kurmanbiy bla Haci-Murat boldurlukdula. Ahmat cañı elde (Ak Kalada) tohtarıkdı, Koban özende tahsanı bardırlıkdı. Mudalifge tübeşir cerleri: MikoyanŞaharda - Baskayevni (hirurgnu) fatarı, Ogarı Teberdide - anası Hujanı, Cañı elde Semen ulu, Haci-Muratnı üyü boladıla. Ahmatnı atasını üyü colnu tuvrasında bolganı sebebli, töbenden (Çerkessk tabadan) tavlaga burulub kelgen emda ızına bargan nemça askerleni adam sanların da, savut küçlerin da bilirge tablık tüşgendi. Mudalif bla Zabegalov Mikoyan - şaharda, Ogarı Teberdide tohtay, Teberdi özende da, başha avuşlada da halnı bile, Calancük, Pregradna rayonlada da tahsaçılıknı teren bardırırga, ratsiyanı korkuvsuz cerde kurub, ştablaga taymazdan hapar tabdırıb tururga allanadıla.


Buyurulgan cerlege ketivnü allı bla, noyabrnı art kününde, ölüm korkuvda aylanñan beşevlen, kolların coppu kısıb, entda kaytara ant etedile: «Duşmannı tübelek horlagınçı tuvgan curtubuznu allında sıylı borçubuznu tüz innet bla toltururga, ne korkuvlu halda da duşmannı koluna canıbız savlay tüşmezge» deb. Keçe sagat onekide bir-birlerin katı kuçaklaydıla da, buyurulgan cerlerine ketedile. Azıksız canla avur cükleri bla konnuk tıbırlarına cetginçi, colsuz sırtlada, çıñıl çavullada, adam basmaz köndelenlede, teren karda atlaydıla. Arı aylansala, faşist askerçile, beri burulsala, satlık politsayla körünedile, canların kollarına alıb aylanñança halga tüşedile. Savdan Karaçay, Çerkes oblastla bla Minvod; şaharlada bolumdan askerni ştabına hapar tabdırıb turmaklık ullu cigitlik, tirilik, saklık izlegenin tahsaçıla biledile. Karıvları tavusulub, bir sagatha soluvların alırga tohtasala da, keçeleri, künleri tahsa tabıv, bir cerden başha carı atlav, kerekli adamlaga coluguv, taşatın ratsiya bla hapar beriv bollukdu. Bılanı işleri tab kuralganı sebebden, kün sayın askerni ştabına nemçalanı aslam basınñan cerleri ratsiya bla bilinib, biznikile, uçub kelib, duşmanña ullu koranç salganlay turadıla. Uruşdan haparlıla aytıvdan, Mudalifni bölegi boldurgan horlamla ne ullu diviziyanıkından da kem tüldüle. Kimle bolgandıla tahsaçılaga boluşhanla?


Mikoyan-Şaharda bolnitsanı baş vraçı Baska ulu Zabegalovha cumuşun tavkel bardırırça, tab-lık tabdıradı, anı prikaz bla bolnitsaga otun hazırlavçu etedi, koluna da bu buyruknu kertiligin begitgen kagıt beredi, ratsiyasın taşatın çardagı-na çıgartadı, caşarga bir otovçuk emda aşarık alırga kartoçkala beredi. Mudalif a Baska ulunu üy biyçesine karnaşlıgı bla hayırlana, alaga erkin bara tururçadı. Mudalifni kim da tanıgan bilimli karnaşı, feldşer tehnikumnu emda oblastnı savluk saklav bölümünü tamadası bolub işlegen Ramazan askerni tahsaçı bölegine boluşhanlay turadı. Mudalifni kesine uşaş kız egeçi, nemçalaga deri oblispolkomnu ara bölmesini tamadası bolub işlegen Boldu, şaharda, elde da tahsaçıla bla bir innetde alaga kerti caragan nöger boladı. Kuru Ogarı Teberdide, biçenden tıklanñan eski bavga kirib, egeçi Nazifat bla anası Hujanı karavul etib, adargı lampaçıknı carıgında keçesi - künü da maşinka bla basmalab, uruşnu barıvundan elleni, şaharlanı haparlı eter canından kallay bir avur işni tolturgandı Boldu! Bir kün Zabegalov, ratsiyasın meşokga cıyıb, başha cerge eltir muratda bara turganlay, tuvrasında palitsaylanı eslegenley, Mudalifni egeçleri, Zabegalovku sırtından korkuvlu cügün alıb, kılıç agaçlanı üsleri bla baçhaga bırgab, kıyınlıkdan kuthardıla. Bir colda Zabegalovnu da, Boldunu da Mikoyan Şahardan Teberdige arba bla aşırıb, Mudalifni karnaşı Ramazan ratsiyanı nesin da, artmakla bla atnı beline atıb kele turganlay, Sıntını kıbıla canında nemça soldatlaga türtüledi da, atı sıyırıladı. Ramazan, atnı sırtından artmakların alıb, kesini imbaşına atıb, kaygısız adamça atlay, Teberdige cıyıladı. Bıllay çola halnı keb sınaydı Batça ulunu üydegisi. Ol közüvde Teberdide şkolnu direktoru Makayev Hasan Aslanbekoviç kerti ışanñılı adam bolganın işde bildiredi. Mudalifni anı bla baylagan Baska ulu Pötr bla karnaşı Ramazan edile. Bütün da ullu tablıknı ol Zabegalovha kuragandı. Mudalifge kesi bilgen zatlaga nögerlerinden tabılgan haparnı da koşub, şlifni hazırlab, Zabegalovnu boluşlugu bla askerni ştabına bildire, bomba atıvçu samolötlarıbız da, duşmannı üsgone ot kuyuvların köbden keb bardıra, nemçalanı seskekli etgenley turadıla. Ne kelsin, acal da cañız tersleni marab kalmaydı, tüz insanlaga da cetedi, Ahmatnı atası Haci-Murat, Teberdige kelib, Mudalifge tabdırgan haparı kemsiz buşuv etdiredi. Mudalifni alamat teñi, usta tahsaçı Lubentsov İlya Petroviç, faşistleni kollarına tüşmez üçün, anı tögeregin algan gitlerçileden üçevlenni öltürüb, art patronun kesine ölümge hayırlandırgandı, antına kerti bolgandı. Mudalifni köz gincilerine buşuv çırak konadı. Munu halın añılarıkla sınalgan teñlerinden kuru kalgandıla. Busagatda da Lubentsovni Pervomayskiy elde eyegertmesine köble keledile, ala, razı-lıkların bildire, gülle saladıla.


Korkuv ulludan ullu bola, gitlerçile da, alanı egetleri da muratlarına cetalmazların añılab, kayırılıb, kalayga da hataların cetdirirge kızgan közüvde Hutov Murat bla Katya Ogarı Maraga koraydıla. Dekabr aydan başlab, nemçala tav colladan ızlarına buruladıla. Bu haparnı ratsiya bla 37-çi armiyanı ştabına bildirib, Mudalif bla Zabegalov, duşmannı koluna tüşmey, ştabha hapar tabdırıvnu tohtavsuz bardırır üçün, elden korab. Teberdini tavlarında beş künnü turadıla, andan da emen çegetçikge köçüb, faşistleni ızlarına kaçıb barganların köredile duşmannı birgesine, tav curtların taşlab ketgenleni da esleydile. Faşistleni bılayladan kete turub etgen canıvarlıkları unutulmazlık açı zatdı. Camagatha cetgen zaravatlık bütev elleni, şaharlanı, tavlanı - savdan tabigatnı sakınlandırgandı. Ey, buşuvlu zaman, hını künle, zorluk tohtamagan beş ai, sizni kör-gen, sınagan insan, ızına burulub, sizni esine tüşürse, kalay çıdar titiremey!


1943 cılnı yanvarayını 16-da keçe arasında nemçalanı asker bölekleri Mikoyan Şahardan Ca-lancük canına bargan col bla kaçıb ketedile. Ertdenblasında Mudalif nögerleri bla obkomnu me-kyamına kiredi (busagatdagı konak üynü mekyamı edi). Ratsiyaga reproduktornu calgaşdırıb, Ogargı Stavkanı bildirgen haparların obkomnu balkonundan ullu avaz bla berib başlaydıla. Beri şaharçıla da cıyıladıla, duşmandan kutulganlarına kuvana, artıksız da tişirıvlanı cılamukları kuyuladıla. Cıyılganlaga Mudalif bla Ahmat emda Zabegalov cılıvlu sözle aytadıla, anı bla birgeley şaharçılanı boyunlarşa borç saladıla: bolgan savutnu (şkok, geroh, avtomat emda başha savtla) keltirib berirge, şaharçıla barı da, esebge alınır üçün, registratsiyadan öterge. Nemçala koragan bla birgeley, ızlarından aslam malnı sürüb, tışına eltirge izlegenlerin sezgenley, Mudalif, tört canına ışañılı adamla iyib, malnı ornunda kaldırırça etdi. Mikoyan Şaharda algınlada oblpotrebsoyuznu (endi kurorttorgnu) üyünü allında savlay şaharnı mitiñi boladı da, Mudalif bla Ahmat balkondan söleşedile, azatlık künnü kuvançın bildire, dagıda talay adam koşuladı sözge. Ol kün oguna şaharnı ara mülkün saklarga emda andamında zaranların cetdire aylanñan faşistleni kalgan keseklerin kurutur üçün, teñiz kullukda bolub kaythan Glotov Vladimir Dmitriyeviçni, Mudalif çıkırıb, anı başçılıgı bla savtlu otryad kuratadı.


Yanvarnı 20-da 37-çi askerni tahsaçı bölümünü tamadası polkovnik Vdovidenko, Mikoyan Şaharga kelib, 37-çi armiyanı atı bla Batça ulu Mudalif bla Semen ulu Ahmatnı Karaçay oblastda Sovet vlastnı ornuna salıvga başçılık eterge buyurulganların bildiredi. Bu buyruk kelginçi, Mudalif Glotovha cazdırıb, savlay halknı mizamlıkga, çaçılgan zatnı ornuna salıvga çakırıv kagıtla, sabiyleni boluşlukları bla şaharnı mekyamlarına cabış-dırılgan edile, ellege da cetgen edile. 37-çi askerni buyrugun cetişimli tolturur üçün, Mudalif bla Ahmatnı borçların kesginlerge kerek bolub, oblastha tamadalık etiv Mudalifde kaladı, ol partiyanı orgbürosunu tamadası boladı, Ahmat şahar sovet bla rayispolkomga başçılık etedi, Mudalifni karnaşı Ramazan oblispolkomga tamada boladı. Nemçala şaharnı taşlaganlay, onovçusuz kalgan şaharnı iyesiz mekyamlarından hapçük koratıv kı-zıvga kirgen edi, «etalganıbız başıbızga boşdu» deb, tabhanların kımarga kızınıb aylanñanla tabıla edile. Nemçala ketgen keçeni ertdeninde Mudalif alayga tabılgınçı Canibeklanı Abu-Üsuf, Aybazlanı Muhammat degença talay asıl adam söz koşmasa, obkom bla oblispolkomnu şindiklerin, stolların, cabıvların korathandan ozub, eşiklerin, terezelerin da cok eterik edile.


Mudalifni üsünde, kimda seyirsinirça, bir türlü ışanı bar edi, avuzundan çıkgan tılpıvu gipnoz küçden tolub edi, aythan sözüne, etgen onovuna halk terk bügüle edi. Alaylıgı sebebden, duşman ketgen keçeni ertdenblasından başlab, şaharda mizam orun taba başlagandı. Ol keçe da kaydan keter esden. Gitçe egeçim Nazifat bla men Mikoyan-Şaharda Baskalada Sonyanı üydegisinde turganlay, keçeni bir zamanında eşik kagılıb, üyge Mudalif, Ramazan, Tokalanı Mussa kiredile. Kollarşda avtomatla, köküreklerini köndelenine patrontaşla tartılıb, gerohları, granatları belibavlarına kısdırılıb, üslerinde çubur tonları, başlarında çırpa börkleri. Alanı körgenley, bizde kuvanç kabındı, kelgenle da, bizni kulaçlarına cıyıb: «Endi azçık çıdayık, bu eki-üç künde kesigizge sak boluguz, amanlıkçıla kozgalıbdıla», - dedile. Avuzlana turganlay, Mudalif Baska ulu dan talay zatnı tiledi. Neden da bek kereklisi şaharda otun edi. Baska ulu, şoförun çakırıb, caşırılıb turgan cük maşinasını keregin tabdırtıb, anı bla şahtadan taşkömür taşıb başladıla da, asker bölekni kelirin saklagan Mudalif kelliklege cılıv tabdırırça madarla etdi, mekyam hazırladı. Kızıl askerçile ceterge şaharçıla ara maydannı tolturadıla. Mudalif da, asker tamada da kralda, oblastda halnı bolumun añılatıb boşaganlay, kelgen askerçile araga çıgıb tebsedile. Şaharçıla, köl tabıb, kuvançların bir birlerine ayta turganlay:


- Keligiz, endi faşistleni murdarlıkların da köreyik, ala kırıb ketgenleni asıralgan cerlerine barayk! - deb rupordan Karaköz ulunu avazı eşitiledi da, cıyılgan halk bütevley, şaharnı Teberdi özenñe aylanñan colu bla barıb, bir sozulma topurak kalavga cetib tohtadı. Töbeni kazıvnu as lam adam başladı. «Kimledile zorçulanı kollarından acal tabhanla?» deb, kımsız turganla da, keslerini analarını, karnaşlarını, balalarını ölüklerin saklab, soluvların alalmay, cıyırılıb, bügülüb, avarga cetgenle da insanlanı cüreklerine tatırça haldadıla, Mayna çuñurdan çıgarılgan yelükleni arasında halkına halal kulluk etgen ustaz Çanka ulu Abdul, Mutsalif bla eki karnaşdan tuvgan Namıslı Halil ulu Seytni üy biyçesi), Batçştanı Kozunu caşı çamçı, oyunçaklı Üsub, Glovlanı Ramazannı ürist caşı İsmail, bir-birin kuçaklab, can bergen ana bla caşı - Kanamatlanı Nanıv bla Aliy. O, kaysı birin aytayım bılayda tabılgan yelükleni! Erikgenlanı Zalihat bla Batçalanı Balacannı, Laguçevlanı, Hasan bla Abdul-Kerimni, karnaşlanı, dagıda köbleni korathandıla duniyadan bu art künlerinde faşistle. Kadar cannı buşuvn költüralmay bolgança, tavla tüzle da agarıbdıla. Sarnav cılav tohtavsuz barıb yelükleni korathınçı eşit-genley turadıla.


Mudalifni sagışını cukusuz işlegeni közlerini tıñısız karavlarından, azgınlıgından bilinedi. Duşman koraganlıkga, korkuv kurumagandı, andamında aylanñan savutlu amanlıkçıla Mudalifni da nögerlerin taşatın mararga vulanıbdıla. Halnı alaylıgı üçündü Karaköz ulunu gerohun taşlamaganı. Ol iygen adamla ellede onovnu sovetle bardırırça etedile, ara malnı esebletedile, faşistlege sürülüb bargan mallanı alların tıyıb, oblastnı kesinde kaldırırça etedile. Mudalifni buyrugu bla kuru "Kızıl Uçkulan" kolhoznu algınñı tamadasını - Korkmazlanı Nogaynı caşı Batdalnı - koluna 6000 ullu tuvar, 11000 koy bla eçki, 2500 at beriledi, alanı tışında Kızıl Askerni kereklisine 900 koy bla 300 tuvar tabdırıladı.


Mudalifni başçılıgı bla, Ahmat bla Ramazan da karıvların salıb, oblastda mizamlık kesin tanıta başlaganında, Mikoyan-Şaharga Suslov keledi. Mudalifni Uçkulan raykomga sekretar etedile. Ahmat, Mikoyan-Şahar rayispolkomga tamadalay kaladı. Zabegalov Dmitriy partizan kozgalıvnu kıbıla ştabına aşırıladı. Otdan canlab, keslerin saklab turganla, Suslov bla tanışlıkları bla hayırlana, ayak orunlu bolur kaygıga kiredilö da, oblastnı tamada kullukçuları boladıla. Horlamga kerti kıyını kirgen bilimli Ramazan da savluk saklav kullukga köçedi. Mudalif bla karnaşı Ramazan havanı türlenñenin sezedile, cañı tamadala alanı ayavlu etmezlerin, tınçlıkların buzarga çurum izleb turlukların biledile. Bilimleri da, işlenmekleri da çola tamadalanı mıyıklarında ornalgan cutlukdu, ahluların kullukga caraşdırıvdu, tukumlanı aralarına ayrılık kiyirivdü. «Faşistleden kutulduk, erkinlik, teñlik orunlarına kaytdıla» deb hahaylaganlıkga, başdagılanı kıshanları boynuñdan buvub tursa, can kaygıga kirmey bolmaysa. Bıllay cahanim halda işleydi Mudalif sentyabrga deri raykomga tamada bolub, beş aynı içinde beş kere çakırıladı kraykomga Suslovha. Tübegeni sayın karaçay halknı koruvlarga izleydi, belek banditni koratırga asker kerek bolmaganın, ol işni halk kesi tındıral-lıgın, asker barsa, camagatha zaravatlık ceterin añılatırga küreşedi.


Ol zamannı içinde anı maraganla, Teberdini faşist tılpıvlu tilçilerin boluşlukga tartıb, Karaköz ulunu terslegen iş kuraydıla Suslov bla bir tilli bolub, duniyanı ötürügün cayıb.


1943 cılda sentyabrnı birinçi künlerinde Stavropolda kraykomnu bürosu cıyıladı. Arı Karaçay obkomnu tamadası bla Uçkulan raykomnu sekretar! Mudalif tabıladıla. Suslov, söznü keñden başlay kelib, karaçaylılanı ışanñısız halkga tergeb söleşdi asker ciberir muratın da bildirdi. Mudalif otdan kölek kiygença çıdayalmay kobadı da, halknı tüzlügün, Sovet vlastha kertiligin añılatırga izleydi: "Karaçaynı ellerine, şaha-rına barıgız da, üydegilede bolçuguz, atası, balası, karnaşı frontda bolmagan tabarık tülsüz. Nença adamıbız can bergendi uruşlada, nença sabiyge cetgendi öksüzlük, mugurluk. Açlık, calanñaçlık kısıb turganlay, bizni tişirıvlarıbız keçelede olturub etgen cün kiyimle nença askerçige cılıv tabdırgandıla! Karaçayga çola közden karav tersdi. Duşmanña boluşhanlanı sanları azdı, alanı kesibiz kurutallıkbız! - deb, soluvun alırga turaklaganlay, Suslov:


- Seni sözüñe iynanmazçabız, milletiñi ariuvlugun eter karıvuñ cokdu, - deb, Mudalifge kolun sansız silkedi da, olturganlaga karab, - Batça ulunu ençi işini üsünden, eşta, keb söleşiv kerek bolmaz, bürodagıla barıgız iş bla şagıreysiz, - deydi, közünü kıyırın Karaköz uluga cetdire.


- Meni üsümden ese, menñe bildirigiz, men haparsızma, - Mudalifni betinden kanı ketib, közlerin Suslovha araltadı, cuvab tabmagañşda, olturganlaga umutçu karab, - bılayda taşa itlik cürügenin, meni kimle maraganların añılaganma, savdan halkların ayavsuzlaganla ne amanlıkdan da artha turluk tüldüle.


Mudalif, canı kıynalıb kölün bildire turganlay, Suslov, esletmey, stolnu knopkasş basadı da, Mudalif bürodan çıgıb, bosagadan atlaganlay, üç abıçar anı araga alıb, jaketini tübü bla ta§ılgan gerohun sıyıradıla, hurcunların karmaydıla, kollarına bugov salıb, birgelerine alıb ketedile.


Ol künlede karnaşı Ramazan da tüşedi tutmakga. Karaçaynı cerin Gruziyaga berirge Stalin bla Beriya ertderakladan bir tilli bolub edile da, stsenariyasın hazırlavnu Suslovnu boynuna salgan edile. Suslov da, ol "sıylı" borçun demeñili tolturur üçün, kesini kanına kelişgen eki betli fitnalanı hayırlandıra, halknı atın aman bla aytdıra, kerti adamların tutmak azık ete kelib, ahırında hatasız milletni tuvgan curtundan koratdıradı. Karaköznü caşları tutulgandan sora eki aydan ullaygan anaları Huja, egeçleri Kaşık bla Gıjık, Mudalifni cıllık caşçıgı Hasan malla taşıvçu vagonña bıstırılıb, halk bla birgeley uzak Aziyaga ketedile. Egeçleri Boldu karnaşlarını tüzlüklerin bildirib şagatla tabar dıgalasda aylana turganlayına, tutmakçıla alıb ketib, ol da türmege tüşedi. Nazifat egeçleri da, el köçürülgen künde tışında bolganı sebebli, keçirek aşırılgandı. Karnaşları Ünüs bla İdris kazavatnı frontlarında, Mudalif bla Ramazan, egeçi Boldu, uzak lagerlede zaravatlıkga tüşüb, üydegini kalgan kesegi da, tıbırından kıstalıb, kimni kaydan tabarın bilmey, soldatla kurşovlab, tutmakda adamça bargan Nazifat şaşhınlı bolmay da kalay kaldı, deb aytırçadı. Alay a camagatha birden cetgen kıyınlıknı adam költüredi.


Mudalif adamlanı savlukların kemirivçü Arhañel oblastnı Plesetskiy rayonunda agaç kesiv işge tüşedi. Lagerde hınılıknı katı bardırıvçula, anı da incitir üçün kalmagandıla, caraşıv sözün supulukga eltib, ne da marazlıkdan atlayalmaganın költürmey, urganları tüygenleri da boladı. Sakalın, başın cülürge oñ tabmay, intelligent Mudalif agaç kişi kabha kiredi. Üsünde kiyimleri sagal bolub, cırtık maşokdan camav saladı, ayaklarında eski gatiyle, ekisi da sol ayakga kiyillikledile, oltanları aşalıb tışları bla geten bıstır çırmalıbdı, kol ayazlarını berçleri süekleça katıb, kolun kısarga koymaydıla, kışhı künlede sakalı, mıyıkları buzlab, köz kabakların küçden aça, suvukdan soluvun erkin alalmaydı, Yemüründe bir cannı suvtmagan, köblege aşhılık etgen, "küçük-küçkj", deb kayır itleni kesine ileşdire bilgen ogurlu Mudalifge cetgen zaravatlık cerni carırçadı. Karnaşı Ramazan da Mudalif bolgan lagerdedi, başha bölekde bolganı amaltın aña tüberge madar tabmaydı. Ramazan amanña cetgendi, süegi bla terisi kalıbdı, duniyadan terk korarı karamından tanıladı. Caş kız Boldu da, aman bla aytılgan başha lagerge tüşüb, andan da etap bla talay cerge barıb, kiyerge kiyimi, aşarga azıgı bolmay, ol da maşoknu kablab, hansnı, tamırnı azık etib, ariuv türsünü toprak bet alıb, calan ayakları taşlı, kumlu collada atlay sıdırılıb, cerni küçden basa, kallay dıgalasha kirib, "ai duniyam, bıllay bir kıyınlıknı kalay cetdirdiñ tüz canıma, kız sanıma", deb ahsınadı.


Adamları Kırgıznı Belovodskiyde temir colundan uzak barmay kamiş başlı üyçükde caşagandıla: Huja, egeçle Nazifat bla Gıjık. Tutmakdagılarına azık tabdırır dıgalasda keçeleri, künleri da urunuvdu. Tañ belgi bergenley, kolhoznu işine kete, iñirde üyge kaythanlay, cün işni kolga ala, tabhan zatçıkların keslerinden ayab, tutmaklaga iyib, üslerinde kiyimleri asırı camavludan kallay kumaçdan tigilgenleri bilinmey, sadakaçı kabha kirib, incilib turadıla. Alanı adamlıklarına, çıdamlarına, zorluknu tübüünde caşagan halk büsürev eter üçün kalmaydı.


Bizni üydegibiz da (anam, egeçim Nazifat, Staliñrad uruşda ölgen karnaşımı İshaknı, eki caşçıgı bla meni eki balam, men - barıbızda cetevlen), Kazahnı Abay-bazar elinden Kırgızga köçüb, Hujanı üydegisi bla bir oramda caşay edik. Anam bla Huja karnaş bla egeçni kızları edile da, bir-biribizni coklaganlay turuvçan edik. Bir kün anam Hujaladan carıb kaytdı. Mudalifni egeçlerini halal kıyınları üçün kolhozdan berilgen aslam kumaç emda şeker, alaga es tabdırgantsan ozub, anamı da kemsiz kuvandırgan edi. Kesi kolu bla kızlanı çepgenliklerin biçgenin ayta, "ol rıs-hı meni kesime berilse da mından ullu kuvanmaz edim", degen edi. Mudalifni egeçi Nazifatnı üydegide aytılıvçu atı "Kızçık" edi. Ramazannı amanña cetib turganın sezgen kızçık kolhoz tamadanı boluşlugu bla, köçgünçülege tabılmagan colovçulukga erkinlik tabıb. Ramazannı körürge uzak cerlege atlanadı. İtle cegilgen çanada bara turganlay, boranlı künde teren karda sürkelib kelgen bir cannı kenñden esleydi da, çananı iyesinden tileb, kelgenni allına baradı. Türsünü çegetden çıkgan canıvarga uşaş buzsakal adam tört-ayaklanıb tura! Oy, duniya, duniya, bılay hatersiz kalay kuralgansa?! Tılpıvun küçden ala, Kızçıknı közüne bitgen can anı bla bir elden adam Teberdini kuragan Ojay hacini tuvdugu Üsub boladı. "Kayda ölgenimi üydegim bilmey kaladı deb, colovçuga tübesem, bu kagıtnı berir dıgalasda turganlayıma çıkdıñ allıma" deb, titirey, sıtıla, bir buşuv kagıtnı uzatadı. Karnaşını savlugun-şavlugun bilmey, korkuvlu zamanda aña aşıgıb bargan Kızçık kagıtnı canına alıb Ramazanña büvürulgan azıkdan bir kesegin Üsubge tigim etgenden ozub boluşur karıv tabmay ayırıladı andan, cılamukları tögüle, tılpıvu tıyıla. Karnaşın köre cerni etegine bargan Kızçık Ramazannı körmeydi, kalayda asıralganın da tabalmaydı, eltgen azıgın tutmaklaga çaçaıb, suvsalam bolub, sarnav ete Kızçık da üyçüklerine kaytadı. Mudalifni kesini caşavu cılavluk bolub turganlay, tutmakda egeçine, karnaşına, kesini üydegisine fronta karnaşlarını balalarına emda savdan halkñı incivüne kaygırganın tohtatmaydı.Ramazannı buşuv haparı cetgenley, duniyası karañı boladı.


Karaköz ulu, 1943-çü cılnı sentyabr ayından başlab, 1950-çi cılnı mart ayına deri Arhañel oblastda agaç kesivçü bolub işleydi. Lagerden ıçhınñanında, Çoñ kurgannı orta şkolunda 7-10 klasslada matematikadan okuta turub, Frunze oblastnı Stalin rayonunda şeker zavodnu keçegi şkolunu 8-10 klasslarına ustaz boladı. Türmeden kaythan Mudalifni birinçi körgenim 1950 cılnı avgust ayında Belovodskide boldu. Anı ol kün karamın esimden keteralmayma. Çemer kolları tutuş berçden katıb, cayak süekleri közge türtüle, akıllı karagan alamat közlerine teren buşuv ornalıb ışarganı, külgeni da marazlık oñlagan adamnıkıça körüne - nesi da köbnü sınaganına şagatlık ete edi.


Mudalifni üy biyçesi Liza, moskvaçı tişirıv, anı birgesine Uçkulanda ustazlık işde turganlay, faşistle ceribizni aladıla da, aylık balasın, Hasançıknı, Kızçıkga taşlab, canına korkgandan başın alıb ketdi. Mudalif türmede zamanda Liza, Kızçıkga kelib, anı adamların coklagan edi. Allında caşavun kalay kurar umutu bolganın sorganımda: "Mudalifsiz caşavumu közüme körgüzalmayma" - deb, cılamsırab cuvab bergen edi. Moskvaga kete turub, kesi caraşdırgan kitabın da (filologiya ilmunu kandidatı edi) kayınlarına koygan edi. Atasını adamlarına ürenñen, kesibizça söleşe bilgen Hasançık, anası bla ketmey, Hujada kalgan edi. Üydegisin katına cıyarga termilgen Mudalif, azatlık tabhanlay, Lizaga da, kesine da Prjevalsk ustazlık institutda işlerge col açadı. Muratı tolmaydı: "Moskvanı Prjevalskge almaşdırallık tülme", deb Lizadan kelgen cuvab, alaysız da caralı cüregine bıçak çançılgança bolub, "bügünlükde amalsızlıgımı añılarga izlemey eseñ, maña kerek tülse, katıma basma" deb, Lizadan tübelek ayırıladı, kesi da curtubuzga kaythınçı şeker zavodnu şkolunda mahtavlu işlegenley turadı. Anı sohtaları derslerine eslerin iygenden koñuravga sagaymagandıla, klassdan çıgarga aşıkmagandıla, Ullu edi Karaköz ulunu sıiı ustazlanı da, sohtalanı da aralarında. Karaçay halknı Kavkazga kaythan künlerinde, 1957 cılnı cayında, Mudalif da, kelib, Karaçay şaharnı üçünçü şkolunda ustaz boladı, 1958 cılnı sentyabr ayında ustazlık institutda yaşge köçedi, fizika bla matematikadan dersle bergenley turadı. Kesi da ol kafedrada boldurgan konkurs bla tamada ustazlık orunnu aladı. Alay a aña mında da tınçlık tabdırmaydıla. Algınñı "şohlarından" birevlen, Karaçay-Çerkes oblastda baş orunlanı birin alıb ürençek kılıkların tohtatmaydı. Kadar kıyınlıknı çekgen, taza innetli Mudalifge köl tabdırır ornuna, anı bilimin bolumun camagatda sıyın zarlanıb, obkomnu birinçi sekretar: Anto-novha tilçi cetdirgen hapar bla sentyabrnı arasında Mudalifni institutda işinden çıgarırga buyruk beriledi. Nasıbha, Karaköz ulunu caklarga halkıbızda kerti adamla tabıladıla. Kimden da ullu adamlık etgen ol zamanda oblispolkomnu tamadasını zamestiteli Bavçu ulu Cumuknu caşı Avbekir boladı. Avbekir, talay adamnı boluşlukga tartıb, Mudalifni bolumun kertisiça Antonovha bildirgeninde, ol institutda işinde kaldırıladı. Kerek künde artha turmagan tüz innetli, asıl kılıklı Avbekirni, Mudalifden ozub, camagat da bagalatadı. Esimdedi kesini da kıyınlaşhan künleri, curtuna kaythanlıkga, halkına tolu erkinlik tabılmaganına kaygıra söleşiv. Başhalaga cañı fatarla berilsele, Mudalifni san etmey kaldırganları, bazar başında eski baraklada cunçub caşaganın kulakga almay koyuvları va kalay bir küç tiye edi cüregine. "Carıla eseñ, buzul" degença, institutda işlegen Akbaşevge cañı üyde erkin fatar bergenlerinde, ol caratmay boşathan eski fatarnı Mudalifge teceydile. Künnü tayagı tiymegen otovda ayırıladı Mudalif caşavdan.


Taş da teşiledi tamçıdan. Ansı da tacal edi, kadar artıklıknı költürüb, cüregini halallıgın kurutmay, tögerekge kuvat sala, kesin süydürüb caşay bilgen Karaköz ulu. Seyirlik tavruhdaça körüne edile Mudalifni pensiyada cılları. Kıyavlu savlugu incite turganlay, halın bildirirge izlemey, anı tansıklab, neda anı bla akıllaşırga kelgen studentlege, ustazlaga emda tışına çıkganlayıma, birsi arbazda Budulay çıganlıga uşaş Mudalifni körüvçen edim. Ol kol bulgab çakırsa, üylerine barıb, maña tecelgen nartüh gırcın bla sütbaşılı cuvurt ayrandan, neda başha hantından sıylana edim. Koşda şapalıkga ürenñen karnaş hant caraşdırıvda egeçlerine da, maña da al bermey edi. Anı bla şaharga çıgıb havada aylanñanıbız bolsa, har atlamda tanışlaga tübeb, lanı cılıvlu sözlerinden, halal karamlarından Mudalifni bagalathanlarına kölüm költürülüb kaytıvçan edim üyge. Ol ayak üsünde cıllada caynı cay uzunun Karalanı Nanıv aşırıvçan edi. Anda taş tegene ornatıb, tara suvda keslerin baga, balagançıkda caşab turgan zamanlarında köble coklagandıla alanı, seyirlik tabigatda solugan Mudalifde konakda institutnu ustaz kollektivi da bolgandı, suratha da tüşgendi. Maharga hazırlanñan künleri da, kaçda andan kaythan künleri da karaçay tartıvlanı, nakırda-nı, çamnı aslam cürütüvçü künleri edile.


Tavruhlu zamanıbıznı kısharthan men boldum. Caşımı Dommayda kuruluşha tamada etgenlerinde, üydegisi Üçkökende kalgan caşha nögerlik eter üçkş, men da, Dommayga çıgıb, üç cılnı anda turdum. Ol cıllanı içinde Mudalifge da, Sovet Soyuznu Cigiti atnı, buyurulganlıkga, alalmay kalgan karnaşım Nazirge da katlarında tabılmaganım ullu azab bolganın artharakda añılab, buşuv etgenme. Mudalif bla Nazir 1978 cılda katı avrub, töşekge tüşedile. Ekisi da talay aynı içinde bir-biri ızlarından duniyadan koraydıla.


Ketdi, koradı Karaçaynı taza cürekli batır ökülü, caş tölünü miñlerine teren bilim bergen seyirlik ustaz, duşmanña ullu karşçılık etgen asker tahsaçı bölekni komandiri, Suslovnu kerti bo-lumun can bere turganlay aythan Mudalif. Kaydan ketsin esden anı ahır künü?! Bügünlükde Mahamet ulu generalnı atın cürütgen oramnı 30-çu üyünü tögeregi studentden, ustazdan, tanışladan, ahluladan tıklama edi od kün. Yele turgan karnaşlarını katından taymay, egeçleri Nazifat, Kaşık, Gıjık, Boldu tura edile.


Kün tiygenlikge, karnı eritalmay edi. Basınñan halk, suvukluknu, neni da istemey, bagalı adamnı canına kaygıra edile. Ekindi bola, açı ayaz kagadı. Moskvadan cetgen caşı Hasan, halknı için carıb: "Atam!" - deb, kıçırıkdan ala, atasını üsüne mıllıgın athanında, Mudalifni tuban bashan nürlü közlerinden çıkgan eki cıltıravuk tamçı, sarkıb ketalmay, köz kabaklarında tohtagan edile. Caşını kolun kıshanında, kollarını uşaşlıklarından kaysı kimni barmagı bolganın adam bilyalmazça edi. Soluv kıshadan kıshaga bara, aytırga izlegenin aytalmay turub, ahır karıvun salıb: "Suslov podlets!" - deb, can bergen edi Mudalif.


1978-çi cılda, Suslov sav zamanda, aytılgan sözle köbleni ilgendirgen edile. Kaysı milletni adamı da, bılayga basınñan barı, Mudalifge kemsiz buşuv etgen edile...


O, adam adamnı bagasın bilir üçün, asıralgan künün, kadar cannı mugurlanñanın körürge kerekdi. Mudalifça adamla keb tabılmaydıla. Endi, kelgen erkinlik bla hayırlana, bıllaylanı üslerinden avuz tılpıvubuznu erkinirek çıgarsak igi bolur. Mudalifni kolunda işlegen tahsaçı Lubentsovha Pervomay elde salınñança, kimden da keb kıyını kirgen Mudalifge da Karaçay şahariı ortasında esgertme ornatırga tıyınşlı bolganı hakdı. Aşhı adamlırıbıznı sıyları ömürlege saklanırça eterge tartınmayık, camagatha cılıv, kuvat çakırayık.

 

www.elbrusoid.org